Medaliony - motywy literackie
Zbiór opowiadań Zofii Nałkowskiej stanowi wstrząsający zapis zbrodni hitlerowskich oraz dogłębną analizę mechanizmów totalitaryzmu. Autorka ukazuje w nim proces degradacji ludzkiej psychiki w obliczu skrajnego terroru i masowej zagłady. Poszczególne teksty obnażają przerażającą prawdę o tym, do czego zdolny jest człowiek pozbawiony moralnych hamulców.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Odczłowieczenie
Zofia Nałkowska ukazuje proces sprowadzania człowieka do roli przedmiotu lub surowca przemysłowego. Zjawisko to, nazywane reifikacją(urzeczowienie) – traktowanie żywej istoty, człowieka, wyłącznie jako przedmiotu, narzędzia lub surowca., osiąga apogeum w opowiadaniu „Profesor Spanner”. Ciała zamordowanych więźniów służą tam do produkcji mydła.
Młody gdańszczanin, pracownik instytutu, opowiada o tym procederze bez cienia emocji. Traktuje ludzkie szczątki jak zwykły materiał produkcyjny. System totalitarny zniszczył w nim empatię, zastępując ją chłodną kalkulacją i ślepym posłuszeństwem wobec przełożonych.
Zło
Motto całego cyklu brzmi:
Ludzie ludziom zgotowali ten los.
Zło w opowiadaniach nie ma wymiaru metafizycznego ani demonicznego. Wynika z konkretnych decyzji, systemu prawnego i przyzwolenia społecznego. Oprawcy to często zwykli obywatele, ojcowie rodzin, sumienni pracownicy. Wykonują rozkazy, nie zastanawiając się nad ich moralnym ciężarem.
Nałkowska udowadnia, że zbrodnia na masową skalę wymagała stworzenia biurokratycznej maszyny. Każdy trybik po prostu wykonywał w niej swoje zadanie. Zło stało się banalne i powszednie.
Cierpienie
Ofiary nazizmu doświadczają niewyobrażalnych tortur fizycznych i psychicznych. W opowiadaniu „Dno” stara kobieta relacjonuje pobyt na Pawiaku i w obozie w RavensbrückNiemiecki obóz koncentracyjny przeznaczony głównie dla kobiet, znany z brutalnych eksperymentów medycznych.. Jej opowieść to katalog ludzkich udręk: głodu, bicia, chorób i utraty bliskich.
Z kolei „Przy torze kolejowym” ukazuje dramat rannej Żydówki, która uciekła z transportu. Kobieta leży na śniegu, otoczona przez gapiów. Cierpi nie tylko z powodu rany postrzałowej, ale przede wszystkim przez obojętność i strach otaczających ją ludzi. Ostatecznie prosi o śmierć, a strzał oddaje młody chłopak z tłumu.
Nałkowska zrezygnowała z tradycyjnej, wszechwiedzącej narracji na rzecz suchego, niemal reportażowego relacjonowania faktów. Taki zabieg, zwany behawioryzmem, pozwala faktom mówić samym za siebie, potęgując grozę opisywanych wydarzeń.
Pamięć i świadectwo
Cykl opowiadań pełni funkcję dokumentu historycznego i oskarżenia. Narratorka, utożsamiana z samą autorką pracującą w Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, wysłuchuje zeznań ocalałych. Jej zadaniem jest ocalenie prawdy o ofiarach przed zapomnieniem.
W opowiadaniu „Kobieta cmentarna” bohaterka zza muru obserwuje płonące getto. Sama nie bierze udziału w walce, ale staje się naocznym świadkiem zagłady. Zapisywanie tych relacji to moralny obowiązek ocalałych wobec tych, którzy zginęli.
Śmierć
Umieranie w obozach koncentracyjnych zostało odarte z godności i intymności. Śmierć stała się zjawiskiem masowym, statystycznym. W opowiadaniu „Wiza” narratorka opisuje łąkę pełną ciał kobiet, które zmarły z wycieńczenia lub zostały zamordowane.
Zwłoki leżą w stosach, przypominając stertę drewna. Nie ma tu miejsca na żałobę ani indywidualny pochówek. Totalitaryzm odebrał ofiarom nie tylko życie, ale również prawo do godnego spoczynku.