Konteksty w Procesie: biograficzny, psychoanalityczny i historyczny

Kontekst biograficzny: ojciec, wina i List do ojca

Franz Kafka przyszedł na świat w 1883 roku w Pradze, w zasymilowanej rodzinie żydowskiejProces wtapiania się mniejszości narodowej w kulturę i język narodu dominującego, często połączony z odejściem od ortodoksyjnych tradycji.. Jego ojciec, Hermann Kafka, był handlarzem galanterią. Człowiek głośny, pewny siebie i skłonny do despotyzmu stanowił dla pisarza żywą alegorię nieprzeniknionej władzy. Kafka nigdy nie poradzi sobie z tą relacją. W 1919 roku napisał słynny List do ojca. Ten stustronicowy, nigdy niewysłany dokument opisuje, jak wychowanie w cieniu dominującego rodzica wyposażyło autora w chroniczne poczucie winy.

To dokładnie ta sama emocja, która uderza Józefa K. w pierwszej scenie powieści. Bohater budzi się rano i dowiaduje o aresztowaniu. Nie zna zarzutów. Cały świat traktuje jego winę jako pewnik. Poczucie bycia winnym bez konkretnego przewinienia to stan, który Kafka znał z autopsji.

Do tego dochodzi frustracja zawodowa. Kafka studiował prawo wbrew własnym chęciom, a potem pracował w instytucjach biurokratycznych. Najpierw w zakładzie ubezpieczeniowym Assicurazioni Generali, później w Instytucie Ubezpieczeń Wypadkowych Robotników Królestwa CzeskiegoPaństwowy urząd, w którym Kafka zajmował się m.in. oceną ryzyka zawodowego i odszkodowaniami dla rannych pracowników.. Codziennie patrzył, jak machina administracyjna miele ludzi. Poszkodowani w wypadkach robotnicy tygodniami dobijali się do urzędów, gubiąc się w gąszczu procedur. To doświadczenie bezpośrednio zasiliło powieściowe obrazy sądów na strychach czynszowych kamienic i urzędników, którzy wiedzą wszystko, ale nie mówią nic.

Kontekst psychoanalityczny: wina bez czynu

Zygmunt Freud opublikował Objaśnianie marzeń sennych w 1900 roku, kilkanaście lat przed powstaniem powieści. Kafka znał psychoanalizęMetoda poznania i leczenia ludzkiej psychiki stworzona przez Z. Freuda, skupiająca się na badaniu nieświadomości i wypartych popędów.. Odnosił się do niej z rezerwą, ale trudno czytać jego dzieło bez freudowskich skojarzeń.

Psychoanalityczna lektura skupia się na zjawisku winy wewnętrznej. To poczucie, które nie wynika z konkretnego złamania prawa, lecz z samego faktu istnienia. Freud opisywał ten mechanizm w kategoriach superegoW psychoanalizie: wewnętrzna instancja moralna, sumienie kształtowane przez wychowanie i normy społeczne, często surowo oceniająca jednostkę.. Zinternalizowana instancja osądzająca karze człowieka nie za to, co zrobił, lecz za to, czego pragnie. Józef K. gorączkowo próbuje zrozumieć swój błąd. Sąd nie potrzebuje jednak dowodów, bo wyrok zapada na zupełnie innej płaszczyźnie.

Interpretacja ta świetnie tłumaczy relacje bohatera z kobietami. Panna Bürstner, Leni oraz żona woźnego stają się dla K. obiektami pożądania dokładnie wtedy, gdy powinien skupić się na obronie. Psychoanalitycy widzą w tym sublimacjęMechanizm obronny polegający na przesunięciu nieakceptowalnych popędów na cele akceptowane społecznie lub zastępcze. lęku. Libido ucieka od tematu, który stanowi śmiertelne zagrożenie. Im bardziej K. musi myśleć o procesie, tym chętniej myśli o kobietach.

Kluczowa dla tego odczytania jest przypowieść Przed Prawem, którą ksiądz opowiada w katedrze. Człowiek ze wsi czeka całe życie przed bramą, której stróż nie chce otworzyć. Brama była przeznaczona wyłącznie dla niego. W ujęciu psychoanalitycznym człowiek sam blokuje sobie dostęp do własnego wnętrza. Boi się tego, co tam znajdzie. Prawo nie jest tu zewnętrzną instytucją, lecz uosobieniem nieświadomości.

Kontekst historyczny: prorok czy bystry obserwator?

Kafka pisał swoje dzieło w latach 1914–1915. Nie istniały wtedy stalinowskie procesy pokazoweZ góry ukartowana rozprawa sądowa w państwach totalitarnych, służąca propagandzie i zastraszeniu społeczeństwa., nazistowskie sądy rasowe ani Gestapo. Mimo to powieść z przerażającą precyzją opisuje ich mechanizmy. Anonimowe aresztowania, oskarżenia pozbawione treści, obrona bez dostępu do akt i wyrok wykonywany w tajemnicy.

Historycy i krytycy od lat toczą spór. Czy praski pisarz był prorokiem? A może po prostu wyjątkowo wrażliwym obserwatorem tendencji wiszących w europejskim powietrzu? Rozrost austro-węgierskiej biurokracji, narastający antysemityzm i doświadczenie Żydów jako obywateli wiecznie podejrzanych stanowiły element jego codzienności. Historia brutalnie dopisała ciąg dalszy do tej wizji. Trzy siostry pisarza zginęły w obozach koncentracyjnych.

W czasie zimnej wojny książka trafiła na listę dzieł zakazanych w krajach bloku wschodniego. To swoista kafkowska puenta. Powieść o absurdzie systemu była cenzurowana przez rządy, które ten absurd realizowały w praktyce.

Trzy konteksty — jedna diagnoza

Perspektywa biograficzna, psychoanalityczna i historyczna zbiegają się w jednym, mrocznym punkcie. Zawsze chodzi o władzę, która nie tłumaczy się ze swoich decyzji. Naprzeciw niej stoi człowiek, który zamiast kwestionować prawo do osądzania, gorączkowo szuka w sobie powodów, by uznać wyrok za słuszny. Józef K. nie jest buntownikiem. Stopniowo akceptuje logikę oprawców.

Autor nie dożył publikacji swojego najważniejszego dzieła. Zmarł na gruźlicę w 1924 roku. Przed śmiercią poprosił przyjaciela, Maksa BrodaAustriacki pisarz i przyjaciel Kafki. Wbrew woli zmarłego ocalił jego rękopisy przed zniszczeniem i doprowadził do ich wydania., o spalenie wszystkich rękopisów. Brod zignorował tę prośbę.

Proces ukazał się rok później, w 1925 roku. Wydanie zostało zredagowane przez Broda, ponieważ Kafka nigdy nie dokończył powieści, a poszczególne rozdziały nie miały ustalonej kolejności. Nawet zagmatwana historia wydawnicza tej książki idealnie wpisuje się w klimat świata, który opisuje.