Koncepcje naprawy Polski w „Przedwiośniu”

Żeromski stawia przed młodym państwem brutalne pytanie o drogę wyjścia z głębokiego kryzysu. Zamiast wcielać się w rolę wszechwiedzącego mędrca, przeprowadza chłodną analizę dostępnych opcji politycznych i społecznych. Głos zabierają utopista Seweryn Baryka, państwowiec Szymon Gajowiec oraz komunista Antoni Lulek.

Wszystkie te koncepcje zderzają się ze świadomością Cezarego Baryki. Chłopak reprezentuje nowe pokolenie, które nie ma gotowych odpowiedzi, ale potrafi celnie punktować błędy starszych. Krytyk literacki Henryk Markowski trafnie podsumowuje tę strategię pisarską:

Żeromski nie przemawia z pozycji autorytatywnego ideowo i moralnie narratora. Prawie wszystkie opinie ogólne zamknięte zostały w dyskusje bohaterów lub przepuszczone przez filtr mowy pozornie zależnejTechnika narracyjna, w której myśli bohatera wplatane są w narrację trzecioosobową, zacierając granicę między narratorem a postacią.; nie powołuje też pisarz żadnej postaci w roli rezoneraPostać w utworze literackim, która wypowiada poglądy samego autora i komentuje działania innych bohaterów., którego poglądom dawałby całkowitą akceptację. Dyskusje toczą się między równorzędnymi, pełnoprawnymi przeciwnikami. We wszystkich występuje Baryka, wobec przeciwników ewolucji jako jej rzecznik, wobec komunistów – jako oponent.

(Henryk Markowski, W kręgu Żeromskiego, PIW, Warszawa 1977, s. 79-80.)

Koncepcja szklanych domów

Zanim Cezary zderzył się z błotem i nędzą polskiej rzeczywistości, poznał utopijnąWyidealizowana, niemożliwa do zrealizowania wizja doskonałego społeczeństwa i państwa. wizję swojego ojca. Seweryn Baryka, umierający w pociągu repatriacyjnym, snuł opowieść o nowej cywilizacji szklanych domów. Wymyślił fikcyjnego krewnego, który rzekomo wdrażał w Polsce rewolucyjne innowacje technologiczne. Chciał w ten sposób zmotywować syna do powrotu do ojczyzny.

W opowieści starego Baryki podstawą nowej cywilizacji miały stać się tanie, estetyczne i higieniczne mieszkania, dostępne dla każdego obywatela. Nowoczesna technologia rozwiązywałaby problemy społeczne bez rozlewu krwi. Budowa i obsługa szklanych osiedli dawałyby zatrudnienie wszystkim, eliminując bezrobocie. Domy te, projektowane przez artystów, zachwycałyby pięknem, przyciągając nawet najbogatszych.

Szkło tam gra główną rolę. Reforma rolna, którą właśnie tam przedsiębiorą i rozważają, chociażby jak najbiedniej wypadła, nie będzie papierową, teoretyczną, nieziszczalną, lecz rzeczywistą i skuteczną. Rozciągnie ona nowe szklane domy, rozrzuci je po szerokich pustkach, ugorach, polach, lasach dawnych latyfundiówOgromna posiadłość ziemska należąca do jednego właściciela, zazwyczaj arystokraty.. Trudniej będzie o światło i siłę elektryczną. Ale tego światła i tej siły będzie z miesiąca na miesiąc przybywać w miarę obwałowania szklanym murem rzeki Wisły. Siły i światła będzie taki ogrom, iż ono wszędzie dosięgnie. Zobaczymy wnet narzędzia do orki, siewu, żniwa i omłotu, poruszane przez tę moc błogosławioną.

(Przedwiośnie)

Kluczowym elementem tego planu była powszechna elektryfikacja, napędzana siłą polskich rzek. Szklane domy miały być ogrzewane prądem zimą, a chłodzone latem. Łatwość w utrzymaniu czystości zapobiegałaby epidemiom. W tej wizji praca fizyczna stawała się radością i źródłem zdrowia, a nie niewolniczym przymusem.

Mit szklanych domów to alternatywa dla krwawej rewolucji. Seweryn przeciwstawił bolszewickiemu burzeniu ideę budowania, opartego na postępie naukowym. Młody Cezary od początku wyczuwał fałsz tej opowieści. Nie wierzył, że czyste ściany magicznie zmienią ludzką naturę i przekształcą zbrodniarzy w prawych obywateli.

Program reform Szymona Gajowca

Drugą drogę naprawy państwa prezentuje Szymon Gajowiec, wysoki urzędnik Ministerstwa Skarbu. Reprezentuje on oficjalny, rządowy projekt odbudowy niepodległej Polski. Jego koncepcja wyrasta z tradycji pozytywizmuEpoka literacka i prąd myślowy, który w Polsce po upadku powstania styczniowego stawiał na rozwój gospodarczy, edukację i pracę u podstaw. i opiera się na prawie ewolucji, a nie gwałtownych przewrotach.

Gajowiec proponuje systematyczne reformy w najważniejszych sektorach państwa. Priorytetem jest stabilizacja waluty, reforma agrarnaZmiana struktury własności ziemi rolnej, polegająca na parcelacji wielkich majątków i przekazaniu ziemi chłopom., a także rozbudowa szkolnictwa, armii i służby zdrowia. Urzędnik widzi Polskę jako państwo wielonarodowe, w którym różne grupy etniczne żyją w zgodzie, szanując swoją odrębność i pracując dla wspólnego dobra.

Zgodnie z hasłami pracy u podstawPozytywistyczne hasło wzywające do edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych (chłopów, robotników)., najubożsi mieli awansować społecznie dzięki powszechnej edukacji. Fundamentalnym założeniem Gajowca – stojącym w ostrej opozycji do haseł komunistycznych – jest bezwzględna obrona granic odrodzonego państwa. Cezary Baryka zarzuca temu programowi powolność. Widzi nędzę na ulicach i nie chce czekać latami na efekty ewolucyjnych zmian. Mimo to, narrator zdaje się darzyć racjonalną wizję Gajowca największą sympatią.

Komunistyczna wizja Antoniego Lulka

Ostatnią propozycję wysuwa Antoni Lulek – chorowity student prawa i fanatyczny ideolog. Reprezentuje on środowisko warszawskich komunistów, zapatrzonych w rewolucję bolszewickąZbrojny przewrót w Rosji w 1917 roku, w wyniku którego władzę przejęli komuniści pod wodzą Włodzimierza Lenina.. Głównym postulatem Lulka jest zrównanie klas społecznych, co w praktyce oznacza brutalne zniszczenie arystokracji i burżuazjiZamożna warstwa mieszczaństwa, właściciele przedsiębiorstw i kapitału, główny wróg w ideologii marksistowskiej..

Dla komunistów kwestie narodowe nie mają żadnego znaczenia. Władza proletariatuKlasa robotnicza, pracownicy najemni utrzymujący się z pracy fizycznej, w marksizmie siła napędowa rewolucji. ma charakter ponadnarodowy, a granice państwowe są sztucznym tworem. Lulek argumentuje konieczność wybuchu rewolucji tragiczną sytuacją ekonomiczną i zdrowotną polskich robotników.

Baryka ostro sprzeciwia się tej wizji. Podczas zebrania komunistów celnie zauważa, że oddanie władzy klasie schorowanej, niewykształconej i zdegenerowanej nędzą doprowadzi państwo do ruiny. Zgromadzeni ignorują jednak argumenty młodego buntownika. Cezary dostrzega też hipokryzję Lulka, wyśmiewając go za to, że na tajne spotkanie przyjechał luksusową, „burżuazyjną” karetą.

Stosunek Żeromskiego do komunizmu jest jednoznacznie negatywny. Pisarz obnaża słabość tej ideologii, kontrastując mizerną fizjonomię Lulka z potężnymi hasłami o sile i potędze rewolucji. Jednocześnie „Przedwiośnie” pozostaje unikalnym dokumentem epoki. Jak zauważa Henryk Markowski:

Ale docenić trzeba lojalność autora, dzięki której po raz pierwszy komuniści polscy przemówili z kart wielkiej literatury swym prawdziwym głosem.

(Henryk Markowski, W kręgu Żeromskiego, PIW, Warszawa 1977, s. 79-80.)