Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego.
Co pchnęło Raskolnikowa do morderstwa — nędza, chora idea, a może samotność? Dostojewski nie daje prostej odpowiedzi: pokazuje, że ludzkim postępowaniem rządzi splot czynników zewnętrznych i wewnętrznych, których nie da się sprowadzić do jednej przyczyny.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Krok 1: Gotowy konspekt do nauki
Dostojewski pokazuje, że ludzkiego postępowania nie da się sprowadzić do jednej przyczyny — determinuje je złożona sieć czynników zewnętrznych (bieda, środowisko, nierówności) i wewnętrznych (idee, sumienie, relacje z ludźmi).
- Czynniki zewnętrzne Bieda, nierówności i trudne warunki Petersburga kształtują frustrację i poczucie niesprawiedliwości Raskolnikowa. Dostojewski sugeruje, że ekstremalne warunki społeczne mogą prowadzić do ekstremalnych czynów.
- Czynniki wewnętrzne — idee Równolegle bohater rozwija własną teorię o „nadludziach". To ona staje się katalizatorem zbrodni — Dostojewski pokazuje, jak silne przekonania mogą popchnąć do radykalnych działań wbrew normom.
- Sumienie i relacje Po zbrodni postępowaniem rządzą sumienie (wyrzuty, mechanizmy obronne) oraz relacje z ludźmi — zwłaszcza z Sonią, która staje się katalizatorem przemiany. Postępowanie to sieć wpływów, nie jeden czynnik.
Zbrodnia i kara (1866) powstała w dobie głębokich przemian w Rosji (zniesienie pańszczyzny 1861) i rozkwitu myśli psychologicznej. To jedna z pierwszych wielkich powieści psychologicznych — pomost ku literaturze XX wieku.
Dostojewski dowodzi, że ludzkie postępowanie jest rezultatem złożonej sieci wpływów i decyzji. Zrozumienie tych mechanizmów pomaga pojąć motywy działań i złożoność moralnych wyborów.
Dostojewski jest uważany za jednego z twórców nowoczesnej powieści psychologicznej. „Zbrodnia i kara" stanowi pomost między dawną prozą, skupioną na zewnętrznych wydarzeniach, a literaturą XX wieku, która jeszcze głębiej zanurzyła się w psychikę bohaterów — jak u Kafki czy Joyce'a.
Uważaj na egzaminie! Błąd kardynalny z tej lektury
Najczęstszy błąd w tym pytaniu jest rzeczowy — a właśnie błędy rzeczowe komisja punktuje najsurowiej. Raskolnikow to student prawa w Petersburgu. Pod wpływem biedy i własnej teorii zabija lichwiarkę Alonę oraz przypadkowo jej siostrę Lizawietę.
Wskazówki do wypowiedzi
Najważniejsze, żeby ocenić problem, a nie streścić lekturę — komisja zna tekst i czeka na Twój sąd. Teza, którą warto postawić: Dostojewski pokazuje, że ludzkiego postępowania nie da się sprowadzić do jednej przyczyny — determinuje je złożona sieć czynników zewnętrznych (bieda, środowisko, nierówności) i wewnętrznych (idee, sumienie, relacje z ludźmi). Poprowadź wypowiedź przez trzy filary: Czynniki zewnętrzne, Czynniki wewnętrzne — idee oraz Sumienie i relacje — każdy poprzyj konkretną sceną, a nie ogólnikiem.
Kontekst historycznoliteracki wpleć w argumentację, zamiast doklejać go na końcu. Zbrodnia i kara (1866) powstała w dobie głębokich przemian w Rosji (zniesienie pańszczyzny 1861) i rozkwitu myśli psychologicznej. Pokaż, jak to tło tłumaczy postawy bohaterów, a nie tylko je wymienia. Na koniec wróć do tezy i domknij wywód jednym zdaniem, które wprost odpowiada na polecenie.
Dalszą część opracowania znajdziesz w e-booku
Powyżej masz konspekt — szkielet, który wystarczy, żeby zdać. W e-booku to samo pytanie dostajesz jako gotową wypowiedź na ponad 700 słów: z definicjami pojęć kluczowych, tezą alternatywną, kontekstami zamiennymi i kompletem ostrzeżeń polonistów.
- Pełny tekst wypowiedzi — do przeczytania na głos w 10 minut
- Cztery pytania dogrywki z wzorcowymi odpowiedziami
- Teza alternatywna i konteksty zamienne
- Wszystkie 76 pytań jawnych rozpisanych tym samym systemem
PDF do wydruku · dostęp od razu po zakupie
Strefa dogrywki — przykładowe pytania komisji
Pytanie egzaminatora: Jakie czynniki popychają Raskolnikowa do zbrodni?
Działa na niego splot przyczyn. Z zewnątrz — bieda, nędza Petersburga, nierówności społeczne, które budzą w nim frustrację i poczucie niesprawiedliwości.
Od wewnątrz — jego własna teoria o „nadludziach", która usprawiedliwia przekroczenie moralności. To dopiero połączenie tych dwóch sił prowadzi do zbrodni. Dostojewski pokazuje, że ani sama bieda, ani sama idea nie wystarczyłyby — postępowanie człowieka rodzi się z ich współdziałania.
Komisja rzadko poprzestaje na jednym pytaniu. Przygotuj się też na te — wzorcowe odpowiedzi na wszystkie znajdziesz w e-booku:
- Co Twoim zdaniem najsilniej wpływa na ludzkie postępowanie?
- Dlaczego Zbrodnię i karę nazywamy powieścią psychologiczną?
- Czy człowiek jest całkowicie zdeterminowany przez okoliczności, czy zachowuje wolność?
Ten motyw w innych utworach
- Literatura: Prus, Lalka (złożoność ludzkiej natury); Nałkowska, Granica (motywy postępowania i wybory); Conrad, Jądro ciemności (mrok ludzkiej psychiki); Miłosz, Zniewolony umysł (adaptacja do systemu).
- Film: Joker (reż. T. Phillips) — środowisko i psychika a droga ku przemocy.
- Sztuka: ekspresjonistyczne portrety oddające wewnętrzne napięcia człowieka (np. E. Munch).
Pobierz komplet 76 opracowań w jednym pliku
Nie szukaj każdego pytania osobno w Google. Wszystkie pytania jawne CKE na maturę ustną 2027, przygotowane przez polonistów, w jednym pliku PDF. Wydrukuj karty konspektów, przećwicz dogrywkę i wejdź na egzamin bez stresu.
Zobacz e-book „Matura ustna 2027"