„Człowiek zlagrowany" jako ofiara zbrodniczego systemu. Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego.
Więzień obsługuje rampę, wyładowuje ludzi idących do gazu i myśli o własnym głodzie — nie o ich śmierci. Borowski, sam więzień Auschwitz, pokazuje „człowieka zlagrowanego" nie jako złoczyńcę, lecz jako ofiarę systemu, który odebrał mu zdolność odróżniania dobra od zła.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Krok 1: Gotowy konspekt do nauki
Borowski pokazuje, że „człowiek zlagrowany" — zobojętniały i kierujący się podwójną moralnością — nie jest zły z natury, lecz jest wytworem i ofiarą zbrodniczego systemu nazistowskiego, który odebrał mu zdolność odróżniania dobra od zła. Jest ofiarą tak samo jak ginący w komorach.
- Kim jest człowiek zlagrowany Narrator Tadek pracuje przy rampie z uprzywilejowaną grupą „Kanada": odbiera dobytek przybyłym, uprząta zwłoki z wagonów. Czuje wyrzuty sumienia, lecz Henri tłumaczy mu, że transporty oznaczają jedzenie i ubrania — czyli przeżycie.
- Mechanizm zlagrowania Od początkowego sprzeciwu, przez nieustanną walkę o jedzenie i kontakt ze śmiercią, do zobojętnienia i utraty człowieczeństwa — więzień przyjmuje podwójną moralność, w której kradzież i obojętność wobec mordu przestają być problemem.
- Dlaczego jest ofiarą Taka postawa to nie natura, lecz skutek systemu: obóz celowo odbierał zdolność oceny dobra i zła, a jedyną szansą było dostosowanie się. Zlagrowani są ofiarami nazizmu tak samo jak zagazowani.
Borowski był więziony od 1943 r. — m.in. na Pawiaku, w Auschwitz i Dachau; był świadkiem i uczestnikiem opisywanych zdarzeń, a po wojnie sam nie potrafił wrócić do normalnego życia. To jego doświadczenie nadaje opowiadaniu rangę świadectwa.
Borowski pokazuje, że dehumanizacja była w obozach zjawiskiem powszechnym i zaplanowanym. „Człowiek zlagrowany" to oskarżenie nie więźnia, lecz systemu, który z normalnych ludzi uczynił istoty pozbawione moralności.
Borowski stosuje narrację behawioralną — relacjonuje fakty beznamiętnie, bez ocen i komentarza moralnego. Ten chłodny, „zobojętniały" sposób opowiadania sam staje się dowodem zlagrowania: świadczy o psychice, która przestała reagować na grozę.
Uważaj na egzaminie! Błąd kardynalny z tej lektury
Najczęstszy błąd w tym pytaniu jest rzeczowy — a właśnie błędy rzeczowe komisja punktuje najsurowiej. Narratora i bohatera, Tadka, nie wolno utożsamiać z autorem. „Tadek" to świadomie skonstruowana postać człowieka zlagrowanego — chwyt literacki (tzw. narracja behawioralna), a nie autobiograficzna spowiedź Borowskiego.
Wskazówki do wypowiedzi
Najważniejsze, żeby ocenić problem, a nie streścić lekturę — komisja zna tekst i czeka na Twój sąd. Teza, którą warto postawić: Borowski pokazuje, że „człowiek zlagrowany" — zobojętniały i kierujący się podwójną moralnością — nie jest zły z natury, lecz jest wytworem i ofiarą zbrodniczego systemu nazistowskiego, który odebrał mu zdolność odróżniania dobra od zła. Poprowadź wypowiedź przez trzy filary: Kim jest człowiek zlagrowany, Mechanizm zlagrowania oraz Dlaczego jest ofiarą — każdy poprzyj konkretną sceną, a nie ogólnikiem.
Kontekst biograficzny wpleć w argumentację, zamiast doklejać go na końcu. Borowski był więziony od 1943 r. Pokaż, jak to tło tłumaczy postawy bohaterów, a nie tylko je wymienia. Na koniec wróć do tezy i domknij wywód jednym zdaniem, które wprost odpowiada na polecenie.
Dalszą część opracowania znajdziesz w e-booku
Powyżej masz konspekt — szkielet, który wystarczy, żeby zdać. W e-booku to samo pytanie dostajesz jako gotową wypowiedź na ponad 700 słów: z definicjami pojęć kluczowych, tezą alternatywną, kontekstami zamiennymi i kompletem ostrzeżeń polonistów.
- Pełny tekst wypowiedzi — do przeczytania na głos w 10 minut
- Cztery pytania dogrywki z wzorcowymi odpowiedziami
- Teza alternatywna i konteksty zamienne
- Wszystkie 76 pytań jawnych rozpisanych tym samym systemem
PDF do wydruku · dostęp od razu po zakupie
Strefa dogrywki — przykładowe pytania komisji
Pytanie egzaminatora: Dlaczego narrator Tadek opowiada o potwornościach tak beznamiętnie?
Bo ten chłodny ton sam jest świadectwem zlagrowania. Tadek nie komentuje grozy, bo jego psychika przestała na nią reagować — to, co dla nas wstrząsające, dla niego stało się codziennością.
Borowski stosuje tu narrację behawioralną: relacjonuje fakty bez ocen. Dzięki temu czytelnik sam musi się wzdrygnąć tam, gdzie bohater już nie czuje nic. Beznamiętność narracji jest więc najmocniejszym dowodem na to, co obóz robi z człowiekiem.
Komisja rzadko poprzestaje na jednym pytaniu. Przygotuj się też na te — wzorcowe odpowiedzi na wszystkie znajdziesz w e-booku:
- Po co przywoływać biografię Borowskiego przy tym temacie?
- Czy zgadzasz się, że w skrajnych warunkach nie można oceniać człowieka zwykłą miarą moralną?
- Czy nazwanie zlagrowanego „ofiarą" nie zdejmuje z niego odpowiedzialności za czyny?
Ten motyw w innych utworach
- Literatura: Z. Nałkowska, Medaliony; S. Szmaglewska, Dymy nad Birkenau; G. Herling-Grudziński, Inny świat (mechanizm zlagrowania w łagrze sowieckim); A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag.
- Film: Lista Schindlera w reż. Stevena Spielberga; Syn Szawła w reż. Lászla Nemesa (perspektywa więźnia z Sonderkommando).
Pobierz komplet 76 opracowań w jednym pliku
Nie szukaj każdego pytania osobno w Google. Wszystkie pytania jawne CKE na maturę ustną 2027, przygotowane przez polonistów, w jednym pliku PDF. Wydrukuj karty konspektów, przećwicz dogrywkę i wejdź na egzamin bez stresu.
Zobacz e-book „Matura ustna 2027"