Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira.
Czarownice przepowiadają Makbetowi koronę — ale czy to przeznaczenie, czy jego własna ambicja pcha go do zbrodni? Szekspir daje odpowiedź: Banko słyszy tę samą wróżbę i pozostaje uczciwy, więc o zgubie Makbeta decydują nie wiedźmy, lecz jego czyny.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Krok 1: Gotowy konspekt do nauki
Choć czarownice zdają się ucieleśniać fatalizm, Makbet dowodzi, że to człowiek decyduje o swoim losie. Makbet sam wybiera zbrodnię, by przyspieszyć proroctwo, podczas gdy Banko — mimo tej samej przepowiedni — pozostaje uczciwy. O zgubie Makbeta przesądzają jego czyny, nie wiedźmy.
- Pozorny fatalizm Czarownice (Siostry Losu) personifikują przeznaczenie; przepowiadają Makbetowi koronę, a Bankowi — potomków-królów. Zdaje się, że los jest z góry przesądzony.
- Wolny wybór: Makbet kontra Banko Ta sama przepowiednia, dwie różne reakcje. Makbet morduje, by ją wypełnić; Banko pozostaje lojalny i niczego nie przyspiesza. To dowód, że człowiek wybiera.
- Czyny, nie los, gubią Makbeta To jego decyzje — zabójstwo Duncana i Banka, ignorowanie ostrzeżeń — prowadzą do klęski. Wiedźmy jedynie uzewnętrzniły zło, które już w nim tkwiło.
Wiara w przeznaczenie ma głębokie korzenie: rzymska Fortuna, greckie fatum, nordyckie Norny, brytyjskie wierzenia o czarach. Szekspir wykorzystał je w postaciach wiedźm — ale przeciwstawił im ludzką wolną wolę.
Makbet pokazuje, że przeznaczenie może kusić i podpowiadać, ale ostateczna decyzja należy do człowieka. To nie los, lecz własne wybory czynią Makbeta zbrodniarzem.
Szekspir kpi wręcz z wiary w przeznaczenie przez ironię przepowiedni. Makbet czuje się bezpieczny, bo wiedźmy mówią, że nie pokona go „nikt z kobiety zrodzony" i że będzie trwał, „póki las Birnam nie ruszy" — a jednak obie pozornie niemożliwe zapowiedzi spełniają się przeciwko niemu. Los okazuje się pułapką dla tego, kto ślepo mu zawierza.
Uważaj na egzaminie! Błąd kardynalny z tej lektury
Najczęstszy błąd w tym pytaniu jest rzeczowy — a właśnie błędy rzeczowe komisja punktuje najsurowiej. Czarownice (Weird Sisters — „Siostry Losu") tylko przepowiadają, nie zmuszają. Przepowiednia o Bankowym potomstwie (że będzie „ojcem królów") nie spełnia się w obrębie dramatu — Banko ginie zamordowany na rozkaz Makbeta.
Wskazówki do wypowiedzi
Najważniejsze, żeby ocenić problem, a nie streścić lekturę — komisja zna tekst i czeka na Twój sąd. Teza, którą warto postawić: Choć czarownice zdają się ucieleśniać fatalizm, Makbet dowodzi, że to człowiek decyduje o swoim losie. Poprowadź wypowiedź przez trzy filary: Pozorny fatalizm, Wolny wybór: Makbet kontra Banko oraz Czyny, nie los, gubią Makbeta — każdy poprzyj konkretną sceną, a nie ogólnikiem.
Kontekst kulturowy wpleć w argumentację, zamiast doklejać go na końcu. Wiara w przeznaczenie ma głębokie korzenie: rzymska Fortuna, greckie fatum, nordyckie Norny, brytyjskie wierzenia o czarach. Pokaż, jak to tło tłumaczy postawy bohaterów, a nie tylko je wymienia. Na koniec wróć do tezy i domknij wywód jednym zdaniem, które wprost odpowiada na polecenie.
Dalszą część opracowania znajdziesz w e-booku
Powyżej masz konspekt — szkielet, który wystarczy, żeby zdać. W e-booku to samo pytanie dostajesz jako gotową wypowiedź na ponad 700 słów: z definicjami pojęć kluczowych, tezą alternatywną, kontekstami zamiennymi i kompletem ostrzeżeń polonistów.
- Pełny tekst wypowiedzi — do przeczytania na głos w 10 minut
- Cztery pytania dogrywki z wzorcowymi odpowiedziami
- Teza alternatywna i konteksty zamienne
- Wszystkie 76 pytań jawnych rozpisanych tym samym systemem
PDF do wydruku · dostęp od razu po zakupie
Strefa dogrywki — przykładowe pytania komisji
Pytanie egzaminatora: Skąd wiadomo, że to Makbet, a nie los, odpowiada za swój upadek?
Najlepszym dowodem jest postać Banka. Słyszy on równie doniosłą przepowiednię — że jego potomkowie będą królami — a mimo to pozostaje lojalny i nie popełnia żadnej zbrodni.
Skoro ta sama przepowiednia prowadzi dwóch ludzi w przeciwnych kierunkach, to znaczy, że decyduje nie ona, lecz człowiek. Makbet wybiera morderstwo; Banko wybiera wierność. Różnica leży w ich decyzjach, nie w losie.
Komisja rzadko poprzestaje na jednym pytaniu. Przygotuj się też na te — wzorcowe odpowiedzi na wszystkie znajdziesz w e-booku:
- Czy zgadzasz się, że człowiek sam decyduje o swoim losie?
- Dlaczego Szekspir sięgnął po ludowe wierzenia o czarach?
- Jaką rolę w tym sporze odgrywa ironia przepowiedni wiedźm?
Ten motyw w innych utworach
- Literatura: Sofokles, Król Edyp i Antygona (fatum rodu Labdakidów); Kochanowski, Odprawa posłów greckich (przepowiednia Kasandry); Hemingway, Stary człowiek i morze (zmaganie z losem); Orwell, Rok 1984 (jednostka bezsilna wobec systemu).
- Film: Makbet (reż. J. Kurzel) — czarownice i przepowiednie.
- Malarstwo: Antoni Brodowski, Edyp i Antygona (człowiek pogodzony z losem).
Pobierz komplet 76 opracowań w jednym pliku
Nie szukaj każdego pytania osobno w Google. Wszystkie pytania jawne CKE na maturę ustną 2027, przygotowane przez polonistów, w jednym pliku PDF. Wydrukuj karty konspektów, przećwicz dogrywkę i wejdź na egzamin bez stresu.
Zobacz e-book „Matura ustna 2027"