Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza.
W godzinie szwedzkiego najazdu jedni bronią Częstochowy do ostatka, inni haniebnie przechodzą na stronę wroga. Sienkiewicz zestawia w Potopie pełne spektrum postaw wobec ojczyzny i wyraźnie wartościuje: odwaga wobec przewagi wroga okrywa chwałą, a tchórzostwo plami honor na zawsze.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Krok 1: Gotowy konspekt do nauki
Sienkiewicz przeciwstawia odwagę obrońców ojczyzny tchórzostwu i zdradzie tych, którzy stawiają własne dobro ponad dobro kraju. Wyraźnie wartościuje: odwaga, nawet wobec miażdżącej przewagi wroga, jest powodem do chwały, a tchórzostwo na zawsze plami honor.
- Postawy odwagi Andrzej Kmicic ryzykuje życie, wysadzając szwedzkie działo (kolubrynę) podczas obrony Jasnej Góry, i wielokrotnie poświęca się dla króla i ojczyzny. Ksiądz Kordecki odwagą ducha i wiarą podtrzymuje obrońców.
- Postawy tchórzostwa i zdrady Hetman Janusz Radziwiłł zdradza dla własnego interesu, oddając kraj Szwedom. Grudziński (wojewoda kaliski) kapituluje pod Ujściem, maskując tchórzostwo pozornym patriotyzmem.
- Wartościowanie i cel utworu Sienkiewicz gloryfikuje odwagę i potępia zdradę. Odwaga mimo przewagi wroga jest chwałą, tchórzostwo — hańbą; to przesłanie „ku pokrzepieniu serc".
Realia potopu szwedzkiego (1655–1660) oraz czas powstania utworu — doba zaborów, gdy Sienkiewicz pisał „ku pokrzepieniu serc", by przypomnieć rodakom chwalebną przeszłość i dodać nadziei.
Potop pokazuje, że w godzinie próby ujawnia się prawdziwa wartość człowieka. Sienkiewicz stawia odwagę i wierność ojczyźnie za wzór, a tchórzostwo i zdradę — za przestrogę.
Postać Kmicica to jeden z najsłynniejszych w literaturze polskiej przykładów przemiany bohatera: zawadiaka i warchoł, który zhańbił się służbą u zdrajcy Radziwiłła, odkupuje winy bohaterską walką pod przybranym nazwiskiem Babinicz. Sienkiewicz pokazuje przez to, że nawet z tchórzostwa i błędu można się podźwignąć przez odwagę.
Uważaj na egzaminie! Błąd kardynalny z tej lektury
Najczęstszy błąd w tym pytaniu jest rzeczowy — a właśnie błędy rzeczowe komisja punktuje najsurowiej. Andrzej Kmicic wysadza szwedzkie działo (kolubrynę) i broni Jasnej Góry; przeorem klasztoru jest ksiądz Augustyn Kordecki. Kmicic przechodzi przemianę — z warchoła w bohatera-patriotę (działa też pod nazwiskiem Babinicz).
Wskazówki do wypowiedzi
Najważniejsze, żeby ocenić problem, a nie streścić lekturę — komisja zna tekst i czeka na Twój sąd. Teza, którą warto postawić: Sienkiewicz przeciwstawia odwagę obrońców ojczyzny tchórzostwu i zdradzie tych, którzy stawiają własne dobro ponad dobro kraju. Poprowadź wypowiedź przez trzy filary: Postawy odwagi, Postawy tchórzostwa i zdrady oraz Wartościowanie i cel utworu — każdy poprzyj konkretną sceną, a nie ogólnikiem.
Kontekst historyczny wpleć w argumentację, zamiast doklejać go na końcu. Realia potopu szwedzkiego (1655–1660) oraz czas powstania utworu — doba zaborów, gdy Sienkiewicz pisał „ku pokrzepieniu serc", by przypomnieć rodakom chwalebną przeszłość i dodać nadziei. Pokaż, jak to tło tłumaczy postawy bohaterów, a nie tylko je wymienia. Na koniec wróć do tezy i domknij wywód jednym zdaniem, które wprost odpowiada na polecenie.
Dalszą część opracowania znajdziesz w e-booku
Powyżej masz konspekt — szkielet, który wystarczy, żeby zdać. W e-booku to samo pytanie dostajesz jako gotową wypowiedź na ponad 700 słów: z definicjami pojęć kluczowych, tezą alternatywną, kontekstami zamiennymi i kompletem ostrzeżeń polonistów.
- Pełny tekst wypowiedzi — do przeczytania na głos w 10 minut
- Cztery pytania dogrywki z wzorcowymi odpowiedziami
- Teza alternatywna i konteksty zamienne
- Wszystkie 76 pytań jawnych rozpisanych tym samym systemem
PDF do wydruku · dostęp od razu po zakupie
Strefa dogrywki — przykładowe pytania komisji
Pytanie egzaminatora: Na czym polega odwaga Kmicica i Kordeckiego — i czym się różni?
Kmicic reprezentuje odwagę czynu — fizyczne ryzyko, walkę, brawurowe akcje jak wysadzenie szwedzkiego działa pod Jasną Górą. To bohaterstwo żołnierza.
Kordecki uosabia odwagę ducha — nie walczy z bronią, lecz niezłomną wiarą i entuzjazmem podtrzymuje obrońców na duchu. Różni je więc rodzaj: jeden jest dzielny ciałem, drugi duchem. Sienkiewicz pokazuje, że obie formy odwagi są potrzebne i obie zasługują na chwałę.
Komisja rzadko poprzestaje na jednym pytaniu. Przygotuj się też na te — wzorcowe odpowiedzi na wszystkie znajdziesz w e-booku:
- Czy zawsze łatwo odróżnić odwagę od brawury, a ostrożność od tchórzostwa?
- Dlaczego cel „ku pokrzepieniu serc" jest ważny dla zrozumienia powieści?
- Co przemiana Kmicica mówi o naturze odwagi i tchórzostwa?
Ten motyw w innych utworach
- Literatura: Słowacki, Kordian (odwaga i klęska wobec Strachu); Żeromski, Przedwiośnie (zmienne postawy Cezarego); Nałkowska, Granica (tchórzostwo Ziembiewicza); Wyspiański, Wesele (bierność zamiast czynu).
- Film: Szeregowiec Ryan (reż. S. Spielberg) — odwaga i tchórzostwo na wojnie.
- Sztuka: batalistyka polska (np. obrazy Józefa Brandta, Wojciecha Kossaka).
Pobierz komplet 76 opracowań w jednym pliku
Nie szukaj każdego pytania osobno w Google. Wszystkie pytania jawne CKE na maturę ustną 2027, przygotowane przez polonistów, w jednym pliku PDF. Wydrukuj karty konspektów, przećwicz dogrywkę i wejdź na egzamin bez stresu.
Zobacz e-book „Matura ustna 2027"