Walka o język w dobie renesansu
W epoce renesansu łacina ustąpiła miejsca językom narodowym, co stanowiło jeden z największych przełomów kulturowych tamtych czasów. Zmianę tę napędzały idee humanizmu oraz reformacja, która domagała się powszechnego dostępu do tekstów religijnych. W Polsce o rozwój i nobilitację ojczystej mowy zadbali wybitni twórcy, tacy jak Mikołaj Rej i Jan Kochanowski, a także autorzy pierwszych słowników i gramatyk.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Zmierzch łaciny i narodziny języków narodowych
Średniowiecze narzuciło Europie łacinę jako uniwersalny język religii, nauki i dyplomacji. Renesansowi twórcy, choć doskonale znali łacinę i grekę, zaczęli świadomie pisać w językach ojczystych. Ten zwrot wynikał z dwóch potężnych zjawisk: humanizmuPrąd umysłowy renesansu stawiający w centrum człowieka, jego potrzeby i rozwój. oraz reformacjiRuch religijno-społeczny w XVI wieku, dążący do odnowy chrześcijaństwa, zapoczątkowany przez Marcina Lutra..
Kościół katolicki bronił łaciny jako jedynego nośnika prawd objawionych. Dogmaty sformułowane w tym języku były jednak całkowicie niezrozumiałe dla zwykłych ludzi – znali ją wyłącznie studenci, filozofowie i duchowni. Marcin Luter i inni reformatorzy zażądali, by wiara i modlitwa stały się powszechnie dostępne. Przełożenie Biblii na języki narodowe okazało się rewolucją. Przekład Lutra zadecydował o wyborze dialektu górnoniemieckiego jako ogólnonarodowego języka Niemców. Promowanie własnej mowy pomagało też europejskim narodom uwalniać się od politycznych wpływów Rzymu.
Polszczyzna wkracza na salony
W Polsce walka o język ojczysty przybrała na sile w XVI wieku. Pisarze dostrzegli w polszczyźnie piękno i potencjał literacki, zrzucając z siebie ciężar łacińskiej tradycji.
Manifestem walki o język polski stały się słynne słowa Mikołaja Reja: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”. Rej udowodnił, że polszczyzna nadaje się do wyrażania złożonych myśli równie dobrze jak łacina.
Jako jeden z pierwszych zrezygnował z łaciny. Dbał o zachowanie mowy potocznej, bliskiej każdemu Polakowi, i ostro krytykował zdemoralizowany Kościół.
Wybitny humanista, który początkowo tworzył po łacinie, ale szybko przeszedł na język narodowy. Doprowadził literacką polszczyznę do absolutnej perfekcji.
Pierwsze gramatyki i słowniki
Rozwój literatury wymusił uporządkowanie zasad pisowni. Odrodzenie to czas powstawania pierwszych traktatów ortograficznychRozprawa naukowa kodyfikująca zasady poprawnej pisowni i wymowy w danym języku. oraz gramatyk. O języku dyskutowano nie tylko w dziełach naukowych, ale też w literaturze pięknej – obszerną rozprawę na ten temat zawiera „Dworzanin polski” Łukasza Górnickiego.
Na ewolucję polszczyzny wpłynęły poezja, proza, teksty polityczne oraz liczne renesansowe przekłady Biblii. Fundamenty pod nowoczesny język polski położyli jednak autorzy pierwszych słowników i podręczników.
- 1564Słownik Mączyńskiego
W Królewcu ukazuje się monumentalny słownik łacińsko-polski opracowany przez Jana Mączyńskiego.
- 1568Gramatyka Statoriusa
W Krakowie wydano pierwszą gramatykę języka polskiego autorstwa Piotra Statoriusa.