Polska w I połowie XIX wieku
Polski romantyzm to epoka nierozerwalnie związana z utratą niepodległości i zbrojną walką o jej odzyskanie. Życie polityczne i kulturalne narodu kształtowały dwa wielkie zrywy narodowe oraz masowa emigracja popowstaniowa. Sytuacja historyczna wymusiła na twórcach przejęcie roli duchowych przywódców narodu, co zaowocowało literaturą silnie zaangażowaną w sprawy patriotyczne.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 8 min
Spis treści
Nowy porządek Europy i narodziny epoki
Polski romantyzm rozwijał się w cieniu utraconej państwowości. Społeczeństwo przechodziło głębokie przemiany. Feudalizm chylił się ku upadkowi, ziemiaństwo traciło dawne wpływy, a do głosu zaczęli dochodzić mieszczanie. To właśnie mieszkańcy miast stawali się główną siłą ekonomiczną i kulturową. Polacy gorączkowo poszukiwali własnej tożsamości – tradycji, która odróżniałaby ich od innych narodów Europy i dawała nadzieję na przetrwanie.
Siedem lat przed literackim początkiem epoki, na Kongresie wiedeńskimKonferencja międzynarodowa (1814–1815), która ustaliła nowy porządek polityczny w Europie po wojnach napoleońskich. w 1815 roku, mocarstwa europejskie podzieliły ziemie dawnego Księstwa Warszawskiego. Utworzono Królestwo PolskieNazywane potocznie Kongresówką. Państwo połączone unią personalną z Imperium Rosyjskim, posiadające własną konstytucję i armię., połączone unią personalnąZwiązek dwóch państw posiadających wspólnego monarchę, przy zachowaniu odrębnych instytucji państwowych. z Rosją. Wielkopolska, Toruń i Gdańsk trafiły w ręce Prus. Austria zagarnęła obwód tarnowski oraz kopalnię soli w Wieliczce. Kraków zyskał status wolnego miasta (Rzeczpospolita Krakowska), choć w praktyce pozostawał pod ścisłą kontrolą wszystkich trzech zaborców.
- 1822Początek polskiego romantyzmu
Publikacja „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza w Wilnie.
- 1830Powstanie listopadowe
Wybuch zbrojnego zrywu przeciwko łamaniu konstytucji przez carat.
- 1863Powstanie styczniowe
Największy zryw narodowowyzwoleńczy, którego upadek zamyka epokę.
Tajne związki i narastający bunt
Carat systematycznie łamał konstytucję Królestwa Polskiego. W 1820 roku car zawiesił obrady polskiego sejmu, a na niepokornych posłów nałożył areszt domowy. Rosjanie bezwzględnie zwalczali wszelkie przejawy opozycji. W odpowiedzi polska młodzież zaczęła zrzeszać się w tajnych organizacjach samokształceniowych.
W Wilnie prężnie działało Towarzystwo FilomatówTajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego (1817–1823), do którego należał m.in. Adam Mickiewicz., Zgromadzenie Filaretów oraz „Promieniści”. W Warszawie powstawały Związek Przyjaciół „Panta Koina” i Związek Wolnych Polaków. Dekret carski z 1822 roku zdelegalizował te organizacje, co wywołało falę masowych aresztowań i zsyłek.
Procesy wileńskiej młodzieży i brutalne śledztwo prowadzone przez Nikołaja Nowosilcowa stały się głównym tematem „Dziadów cz. III” Adama Mickiewicza. Poeta uwiecznił w dramacie swoich przyjaciół z Towarzystwa Filomatów, m.in. Tomasza Zana i Jana Sobolewskiego.
Równolegle rozwijała się konspiracja wojskowa. W 1819 roku major Walerian Łukasiński założył Wolnomularstwo Narodowe, przekształcone później w Towarzystwo Patriotyczne. Organizacja ta dążyła do odzyskania niepodległości we wszystkich zaborach. Po jej rozbiciu w 1828 roku, pałeczkę przejął podchorąży Piotr Wysocki. Nastroje rewolucyjne w Warszawie podgrzewały wieści z Paryża, gdzie w 1830 roku triumfowała rewolucja lipcowa. Obawa, że car Mikołaj I wyśle polskie wojsko do tłumienia buntu w Belgii, przyspieszyła decyzję o wybuchu powstania.
Powstanie listopadowe (1830–1831)
Noc listopadowa z 29 na 30 listopada 1830 roku rozpoczęła się atakiem spiskowców na BelwederPałac w Warszawie, który w czasach Królestwa Polskiego był rezydencją wielkiego księcia Konstantego, brata cara. – rezydencję wielkiego księcia Konstantego. Dzięki wsparciu zwykłych mieszkańców Warszawy powstańcom udało się zdobyć Arsenał. Zryw od początku borykał się jednak z brakiem poparcia elit. Naczelne dowództwo i bogate mieszczaństwo dystansowały się od walki. Sześciu generałów, którzy odmówili dołączenia do buntu, zginęło z rąk spiskowców. Mimo chaosu, książę Konstanty wraz z rosyjskim wojskiem musiał opuścić stolicę.
Władzę przejęła Rada Administracyjna, która wkrótce przekształciła się w Rząd TymczasowyNaczelny organ władzy wykonawczej powołany w trakcie powstania listopadowego, na którego czele stanął książę Adam Jerzy Czartoryski. pod prezesurą księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. Dyktatorem powstania został generał Józef Chłopicki, który nie wierzył w zwycięstwo i szukał ugody z carem. Przełom nastąpił w grudniu, gdy sejm uznał powstanie za narodowe i zdetronizował Mikołaja I. W styczniu 1831 roku powołano Rząd Narodowy.
Reakcja Rosji była brutalna. W lutym 1831 roku stutysięczna armia carska wkroczyła do Kongresówki. Polskie siły były o połowę mniejsze. Mimo początkowych sukcesów taktycznych, druzgocąca klęska pod Ostrołęką (26 maja) złamała morale powstańców. Generał Iwan Paskiewicz przekroczył Wisłę i uderzył na Warszawę od zachodu. We wrześniu 1831 roku Rosjanie przypuścili generalny szturm na stolicę. Do legendy przeszła heroiczna obrona Woli dowodzona przez generała Józefa Sowińskiego oraz wysadzenie reduty przez Juliana Ordona – wydarzenie uwiecznione później przez Mickiewicza w wierszu „Reduta Ordona”.
Powstanie upadło z powodu rażącej dysproporcji sił, fatalnego dowodzenia przez niewierzących w sukces generałów oraz braku zaangażowania chłopów, którym nie zaoferowano uwłaszczenia.
Wielka Emigracja i jej stronnictwa
Po klęsce zrywu około dziesięciu tysięcy Polaków – żołnierzy, polityków i artystów – musiało uciekać z kraju. To zjawisko przeszło do historii jako Wielka EmigracjaMasowy ruch wychodźczy Polaków po upadku powstania listopadowego. Emigranci osiedlali się głównie we Francji, tworząc tam polskie ośrodki polityczne i kulturalne.. Uchodźcy kierowali się głównie do Francji, ale też do Anglii, Hiszpanii i Stanów Zjednoczonych. Na obczyźnie kwitło polskie życie polityczne, choć było ono silnie podzielone.
Założony w 1831 r. w Paryżu przez Joachima Lelewela. Dążył do zjednoczenia uchodźców i przygotowania kolejnego zbrojnego zrywu na ziemiach polskich.
Głosiło program rewolucji i równości. Dzieliło się na radykalny „Mały Manifest” (1832) oraz bardziej umiarkowany „Duży Manifest” (1836), który zakładał walkę o republikę przy udziale uświadomionej szlachty i chłopów.
Radykalne ugrupowanie działające w Londynie (m.in. Stanisław Worcell). Postulowało odzyskanie niepodległości przez powstanie ludowe, zniesienie własności prywatnej i pełną równość społeczną.
Konserwatywny obóz księcia Adama Czartoryskiego. Liczył na odzyskanie niepodległości dzięki dyplomacji i konfliktom między zaborcami. Przyszłą Polskę widział jako monarchię konstytucyjną.
Emigracja uświadomiła elitom, że bez zaangażowania warstw ludowych Polska nie odzyska wolności. To właśnie na paryskim bruku powstawały największe arcydzieła polskiego romantyzmu. Tworzyli tam Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński i Fryderyk Chopin. Literatura przejęła rolę rządu dusz, podtrzymując tożsamość narodową w czasach braku państwa.
Droga do kolejnego zrywu
Zanim doszło do kolejnego wielkiego powstania, ziemie polskie wstrząsnęły mniejsze zrywy. W 1846 roku w Galicji wybuchło i szybko upadło powstanie krakowskie. Dwa lata później, na fali Wiosny LudówSeria rewolucji i zrywów narodowych, która przetoczyła się przez Europę w latach 1848–1849., wybuchł antypruski bunt w Wielkopolsce. Kolejne porażki militarne skłoniły część społeczeństwa do porzucenia walki zbrojnej na rzecz pracy organicznejDziałania na rzecz rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego narodu, traktowanego jako jeden żywy organizm..
Sytuacja geopolityczna zmieniła się w 1856 roku, gdy Rosja przegrała wojnę krymskąKonflikt zbrojny (1853–1856) między Rosją a koalicją Turcji, Wielkiej Brytanii, Francji i Sardynii, zakończony porażką carskiego imperium.. Nowy car, Aleksander II, ogłosił amnestię dla zesłańców. Na ziemiach polskich odżyły nastroje patriotyczne. Mnożyły się manifestacje, bojkoty carskich uroczystości i ataki na rosyjskich urzędników. W społeczeństwie wykształciły się dwa główne obozy polityczne.
CzerwoniRadykalny obóz polityczny przed wybuchem powstania styczniowego. Dążyli do szybkiej walki zbrojnej i uwłaszczenia chłopów bez odszkodowań. (m.in. Apollo Korzeniowski, Jarosław Dąbrowski) parli do natychmiastowego wybuchu powstania i obalenia cara. Tworzyli rozbudowaną sieć tajnych organizacji. Z kolei BialiUmiarkowany obóz polityczny zrzeszający ziemiaństwo i burżuazję. Byli przeciwni walce zbrojnej, stawiali na dyplomację i pracę organiczną. (m.in. Andrzej Zamoyski, Leopold Kronenberg) odrzucali ideę rewolucji. Postulowali powolne reformy, pracę organiczną i stopniowe odzyskiwanie autonomii.
Powstanie styczniowe i zmierzch romantyzmu
Aby rozbić siatkę „Czerwonych”, carskie władze ogłosiły brankęPrzymusowy, imienny pobór do rosyjskiego wojska, zarządzony w 1863 roku przez Aleksandra Wielopolskiego w celu rozbicia polskiej konspiracji. – przymusowy pobór do rosyjskiego wojska, który miał objąć około 12 tysięcy młodych Polaków. Ten ruch stał się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania styczniowego 22 stycznia 1863 roku. Komitet Centralny Narodowy wydał manifest wzywający do walki. Wkrótce do zrywu dołączyli również „Biali”, co doprowadziło do wewnętrznych tarć o władzę.
Powstanie miało charakter wojny partyzanckiejSposób prowadzenia walki polegający na działaniach niewielkich, mobilnych oddziałów na zapleczu silniejszego wroga, unikających otwartych bitew.. Stoczono około 1200 potyczek. W październiku 1863 roku dyktaturę objął Romuald Traugutt, który próbował zreorganizować oddziały i powołać pospolite ruszenie. Mimo heroicznej walki, zryw upadł jesienią 1864 roku.
Powstanie styczniowe pochłonęło około 20 tysięcy ofiar i pociągnęło za sobą drastyczne represje: zsyłki na Sybir, konfiskaty majątków i nasiloną rusyfikację. Klęska tego największego zrywu narodowego brutalnie zweryfikowała romantyczne ideały. Społeczeństwo odrzuciło wiarę w zbrojne zrywy, otwierając drogę dla haseł pozytywistycznychEpoka literacka następująca po romantyzmie. Odrzucała walkę zbrojną na rzecz pracy u podstaw, rozwoju nauki i gospodarki. – pracy u podstaw i budowania siły ekonomicznej narodu.