Rewolucja jako niszcząca siła czy nieuchronna konieczność dziejowa? Rozważ problem na podstawie „Nie-Boskiej komedii”
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Temat i teza
Temat: Rewolucja jako niszcząca siła czy nieuchronna konieczność dziejowa? Rozważ problem na podstawie „Nie-Boskiej komedii”.
Teza: W dramacie Zygmunta Krasińskiego rewolucja jest zjawiskiem ambiwalentnym. Stanowi nieuchronną konieczność dziejową, która obala zdegenerowany moralnie stary porządek, ale jednocześnie pozostaje ślepą, niszczącą siłą, niezdolną do zbudowania trwałego i sprawiedliwego świata bez oparcia w Bogu.
Rewolucja od zawsze budzi skrajne emocje, jawiąc się jako upragnione wyzwolenie lub ostateczna katastrofa. Zygmunt Krasiński w „Nie-Boskiej komedii” podjął ten problem w czasie, gdy zbrojne zrywy wstrząsały fundamentami Europy. Jego diagnoza unika prostych podziałów na dobro i zło. Zbrojny bunt mas w dramacie to bezwzględna konieczność historyczna, która pochłania zarówno obrońców dawnego ładu, jak i samych buntowników. Tę złożoną wizję potwierdza obraz zdegenerowanego obozu rewolucjonistów, moralny upadek arystokracji oraz finałowa interwencja sił nadprzyrodzonych.
Zygmunt Krasiński pisał „Nie-Boską komedię” pod wpływem doniesień o rewolucji francuskiej (1789) oraz powstaniu listopadowym (1830). Sam jako arystokrata obawiał się buntu mas, ale jednocześnie dostrzegał winy własnego stanu. Tytuł utworu nawiązuje do „Boskiej komedii” Dantego, sugerując, że świat przedstawiony w dramacie to piekło stworzone przez samych ludzi, bez udziału Boga.
Obóz rewolucjonistów, na którego czele stoi PankracyPrzywódca rewolucji w dramacie Krasińskiego; racjonalista i pragmatyk, który bezwzględnie dąży do obalenia arystokracji., to siła autentyczna w swoim gniewie, lecz całkowicie zdegenerowana w metodach działania. Masy szturmujące arystokratyczne twierdze składają się z ludzi realnie skrzywdzonych przez wieki feudalnego ucisku – chłopów, rzemieślników i lokajów. Pankracy doskonale rozumie mechanizmy historii. Trafnie diagnozuje słabość przeciwnika, rzucając w twarz Hrabiemu Henrykowi słynne słowa:
„Ja tu przyszedłem, bo wyście już skończyli z sobą”
Jednak armia nowej ery budzi przerażenie. Tłum zasilany przez kryminalistów, fanatyków i PrzechrztówW dramacie to zasymilowani Żydzi, którzy potajemnie dążą do zniszczenia chrześcijaństwa, wykorzystując rewolucję do własnych celów., napędzany wyłącznie żądzą krwi, nie potrafi stworzyć sprawiedliwego społeczeństwa. Sceny orgii w obozie, krwawe sądy nad panami i profanacja świętości dowodzą, że energia zniszczenia nie przekształca się w siłę twórczą.
Można by wysunąć argument, że rewolucja jest w pełni usprawiedliwiona, ponieważ arystokracja sama sprowokowała swój upadek i zasługuje na bezlitosną karę. Szlachta w dramacie to klasa moralnych bankrutów. Żyje wyłącznie wspomnieniami dawnej chwały, uciska poddanych i nie potrafi zreformować państwa. Hrabia HenrykGłówny bohater dramatu, poeta przeklęty i dowódca obozu arystokracji, broniący okopów Świętej Trójcy. staje na czele obrony nie z głębokiego przekonania o własnej niewinności, lecz z poczucia honoru i braku innej drogi. Jego wcześniejsze życie, naznaczone egoizmem, poetycką pozą oraz doprowadzeniem do obłędu żony Marii i ślepoty syna Orcia, kompromituje go jako obrońcę chrześcijańskich wartości. Jednak ta trafna diagnoza win arystokracji wcale nie usprawiedliwia rewolucji. Krasiński pokazuje, że skoro starzy panowie zawiedli, a nowi wodzowie przynoszą jedynie chaos i okrucieństwo, żaden z ludzkich obozów nie dysponuje moralną racją. Zbrojny przewrót ujawnia społeczny rozkład, ale nie oferuje żadnego lekarstwa.
Ideowy rdzeń utworu stanowi nocna rozmowa Hrabiego Henryka z Pankracym, do której dochodzi w zamkowych komnatach przed ostatecznym starciem. Obaj przywódcy traktują się z mieszaniną pogardy i fascynacji. Pankracy widzi w Henryku jedynego godnego przeciwnika, a arystokrata dostrzega w wodzu rewolucji potencjał prawdziwego męża stanu. Ten słowny pojedynek pozostaje nierozstrzygnięty. Racje buntu są historycznie uzasadnione: wyzysk istniał, a stary porządek musiał runąć. Argumenty obrońców również mają wagę: bronią oni tradycji, ciągłości kulturowej i religii. Żaden z tych systemów nie zyskuje jednak ostatecznej aprobaty.
Zakończenie dramatu ma charakter ściśle prowidencjalistycznyPogląd filozoficzny i historyczny, według którego losami świata i ludzkości kieruje Opatrzność (Bóg).. Historia nie należy ani do zdegenerowanej arystokracji, ani do krwawych rewolucjonistów. Gdy po zdobyciu Okopów Świętej TrójcyOstatnia twierdza broniona przez arystokrację w „Nie-Boskiej komedii”, symbolizująca resztki dawnego porządku. Pankracy pada martwy, porażony wizją Chrystusa Mściciela, wybrzmiewa ostateczny sens utworu. Rewolucja w wizji Krasińskiego to zarazem niszczący żywioł i dziejowa konieczność. Oczyszcza świat z grzechów przeszłości, ale oparta na nienawiści, sama skazuje się na zagładę. Tam, gdzie brakuje boskiego fundamentu, zniszczenie jest pewne, a prawdziwe odrodzenie pozostaje niemożliwe.
Komentarz
Powyższa rozprawka precyzyjnie realizuje wszystkie wymogi egzaminacyjne. Autorska teza jest wielowymiarowa i unika spłycania problemu do prostego wyboru między dobrem a złem. Argumentacja opiera się na konkretnych scenach z lektury, takich jak spotkanie wodzów czy finałowa wizja w okopach. Wprowadzenie kontrargumentu dotyczącego win arystokracji świadczy o dojrzałości analitycznej i umiejętności prowadzenia polemiki. Egzaminator doceni również precyzyjne posługiwanie się terminologią historycznoliteracką, w tym właściwe zastosowanie pojęcia prowidencjalizmu do interpretacji zakończenia utworu.