Opracowanie

Stylizacja językowa - wszystko, co powinieneś o niej wiedzieć

Autor: Redakcja klp.pl Czas czytania: 47 min
Spis treści
  1. Stylizacja językowa: definicja i podstawowe informacje
  2. Cele stylizacji językowej
  3. Rodzaje stylizacji językowej
  4. Jak pisać o stylizacji językowej w analizie tekstu?
  5. Archaizacja
  6. Dialektyzacja
  7. Stylizacja środowiskowa
  8. Stylizacja biblijna
  9. Stylizacja humorystyczna
  10. Stylizacja onomatopeiczna
  11. Stylizacja patetyczna
  12. Indywidualizacja języka

Jeśli czytasz książki, to z pewnością natknąłeś się na sytuacje, kiedy bohaterowie lub nawet narrator używają wyjątkowo specyficznego języka. Być może mówią jakąś gwarą? A może w ich wypowiedziach są elementy np. młodzieżowego slangu? A może wręcz przeciwnie: ich mowa jest patetyczna, a nawet stylizowana na język biblijny? Zabieg nadawania charakterystycznych cech językowi w literaturze nazywamy stylizacją językową. Występuje ona w przeróżnych formach, które dziś sobie omówimy.

Stylizacja językowa: definicja i podstawowe informacje

Stylizacja językowa jest celowym ukształtowaniem wypowiedzi literackiej w taki sposób, by wyposażyć ją w cechy jakiegoś charakterystycznego stylu, stanowiącego wzorzec stylizacyjny. Takim wzorcem stylizacyjnym może być na przykład styl historyczny (mamy wtedy do czynienia z archaizacją), indywidualny styl innego pisarza (ten rodzaj stylizacji nazywamy pastiszem) czy też konkretna gwara (dialektyzacja języka).

Warto wiedzieć

W praktyce stylizacja językowa polega na zastosowaniu w tekście zwrotów, słów, związków frazeologicznych, form gramatycznych, konstrukcji składniowych czy końcówek fleksyjnych, które są typowe dla danego języka, gwary, slangu, stylu czy też epoki.

Co ciekawe, w jednym utworze może wystąpić kilka różnych stylizacji (np. zarówno prosty język chłopów, jak i dworski język szlachty). Weźmy na tapet najpopularniejszą powieść Bolesława Prusa, czyli Lalkę. Prus był prawdziwym mistrzem mieszania różnych stylizacji językowych. W Lalce przedstawił naprawdę zadziwiająco szeroki wachlarz postaci, reprezentujących różne grupy społeczne, a co za tym idzie używających nieco innego języka.

Stary Mincel miesza język polski z niemieckim, Suzin z rosyjskim, Izabela Łęcka z angielskim. Węgiełek posługuje się bardzo prostym językiem, wzbogacając go niekiedy o elementy gwary. Studenci medycyny wplatają do wypowiedzi terminy związane z anatomią, ale jednocześnie ich język pełen jest ironicznych wstawek. Główny bohater, czyli Stanisław Wokulski, z kolei często poetyzuje swoje wypowiedzi.

Shorty klp.pl

Cele stylizacji językowej

Stylizacja językowa pełni szereg ważnych funkcji w literaturze. Oto najważniejsze z nich:

  • wprowadzenie czytelnika w świat przedstawiony,
  • tworzenie atmosfery, klimatu zarówno miejsca, jak i czasu,
  • sposób na bardziej intensywne zaangażowanie czytelnika w utwór,
  • łatwiejsze zrozumienie specyfiki i charakteru postaci występujących w utworze,
  • ważny element charakterystyki postaci.
Warto wiedzieć

Stylizacje najczęściej stosowane są w powieściach, ale nie tylko. Mogą dotyczyć całego utworu lub wyłącznie jego fragmentów (np. listów, pamiętników, myśli lub dialogów).

Co ważne, stylizacja językowa nie polega na całkowitym przełożeniu danego języka wprost do utworu literackiego. Autorzy wybierają jedynie najbardziej charakterystyczne (często również najbardziej rozpoznawalne) cechy danego języka i to właśnie na nich opierają całą stylizację. Dlaczego? Przede wszystkim po to, aby treść była zrozumiała dla odbiorców, którzy niekoniecznie muszą umiejętnie obracać się w meandrach danej gwary czy slangu.

Okładka ebooka Atlas motywów literackichEbook na maturęAtlas motywów literackich: 114 motywów w jednym PDF520 odmian motywów z przykładami z lektur, malarstwem, filmem i cytatami. Gotowa ściąga do rozprawki i ustnej matury. 49 zł, a razem z Pytaniami jawnymi 79 zł.Zobacz ebook

Rodzaje stylizacji językowej

W językoznawstwie i literaturoznawstwie wyróżniamy kilka rodzajów stylizacji językowej:

Osiem rodzajów stylizacji językowej. Archaizacja: naśladuje język dawnych epok. Dialektyzacja: wprowadza elementy gwary. Środowiskowa: język grupy zawodowej lub społecznej. Humorystyczna: język, który ma rozbawić. Patetyczna: język uroczysty i podniosły. Biblijna: język i motywy z Biblii. Onomatopeiczna: wyrazy naśladujące dźwięki. Indywidualizacja: własny sposób mówienia postaci.
Osiem rodzajów stylizacji językowej
  • archaizacja,
  • dialektyzacja,
  • stylizacja środowiskowa,
  • stylizacja humorystyczna,
  • stylizacja patetyczna,
  • stylizacja biblijna,
  • stylizacja onomatopeiczna,
  • indywidualizacja języka.

Pozwól, że przyjrzymy się krótko każdej z nich i omówimy je na przykładach.

Archaizacja

Archaizacja jest wprowadzeniem do utworu wyrazów, zwrotów lub form językowych, które naśladują język dawnych epok. Wszystkie takie „zapożyczenia” z języka minionych lat nazywamy archaizmami. Takie słowa czy wyrażenia, pomimo że nie są używane aktualnie, kiedyś uważano za poprawne. Archaizacja najczęściej stosowana jest w powieściach, których wydarzenia rozgrywają się w dawnych czasach. Pozwala nie tylko wprowadzić czytelnika w odpowiedni klimat akcji, ale też nadać językowi nieco wzniosłego, patetycznego lub groteskowego tonu.

Do polskich mistrzów archaizacji języka należy Henryk Sienkiewicz, który pod koniec XIX wieku opisywał losy bohaterów żyjących ponad 200 lat wcześniej. Spójrz tylko na poniższy cytat z Potopu:

No! Zdrowie waćpanny! Dobre to wino, a u mnie szabla i wino to grunt. Jaki tam strach ze mną żyć! Waćpanna to mnie usidlisz swoimi oczami i w niewolnika obrócisz, mnie, którym nikogo nad sobą znosić nie chciał. Ot i teraz! Wolałem z chorągiewką na własną rękę chodzić niż panom hetmanom się kłaniać… Mój królu złoty! Jeślić się co we mnie nie spodoba, to i przebacz, bom się manier pod harmatami uczył, nie we fraucymerach — w zgiełku żołnierskim, nie przy lutni.

Jeśli chcesz zobaczyć więcej przykładów, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego archaizacji w literaturze.

Dialektyzacja

Dialektyzacja polega na świadomym wprowadzaniu do utworu literackiego elementów językowych zaczerpniętych z dialektu lub konkretnej gwary. Niezależnie, z jakiego regionu Polski pochodzisz, w Twoim języku (lub języku Twoich rodziców czy dziadków) z pewnością są jakieś wyrazy lub całe wyrażenia, które swoje korzenie mają w lokalnej gwarze.

Celowe stosowanie tego typu elementów językowych w literaturze (np. w dialogach postaci) jest właśnie dialektyzacją. Do tych elementów należą między innymi: sposoby wymawiania lub akcentowania wyrazów, słowa pochodzące z gwary, gwarowe związki frazeologiczne lub po prostu zmienione końcówki fleksyjne. Zastosowanie dialektyzacji zwiększa realizm i ożywia dialogi, ale może być też świetnym narzędziem, które pomaga autorom uzyskać efekt komiczny w tekstach.

Zobacz fragment Na skalnym Podhalu Kazimierza Przerwy-Tetmajera:

Seł raz Pon Jezus ze świentym Pietrem Pawłem bez las i spotkali ig zbójnicy. To było kajsi w górak, na Luptowie cy kajsi.
- Nieg bedzie pofalony - powiada Pon Jezus i ukłonił się kapelusem.
- Niegze bedzie na wieki wieków. Jamen - pado har-naś zbójecki, herśt. - Ka idziecie?
Kciał Pon Jezus cosi rzec, ale mu świenty Pieter Paweł nie dał, ba pilno gwarzy: Po pytaniu.
Ze to niby po prośbie, wiecie, śli.

Jeśli chcesz zobaczyć więcej przykładów, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego dialektyzacji w literaturze.

Stylizacja środowiskowa

Stylizacja środowiskowa wprowadza do narracji elementy języka danej grupy środowiskowej (np. więźniowie), społecznej (np. szlachta) czy też zawodowej (np. medycy). To właśnie w ramy stylizacji środowiskowej wpisują się młodzieżowy slang, prosty język chłopów lub nowoczesna korpomowa pracowników biurowców. Stylizacja środowiskowa może się niekiedy mylić z dialektyzacją. Warto jednak pamiętać, że język środowiskowy jest charakterystyczny dla grup społecznych, a nie dla regionów. To jest podstawowa różnica pomiędzy nimi.

Zobacz zastosowanie stylizacji środowiskowej na przykładzie Syzyfowych prac Stefana Żeromskiego:

- Proszę też pani - rzekł szeptem, przystępując do pani Borowiczowej - nic nie wiadomo, kiedy egzamina?
- Nic nie wiem, mój panie. Pan syna oddaje?
- A chciałbym… Czwarty dzień siedzę. Nie wiem już, co robić nawet…
- Śpieszy się panu?
- A i jakże, proszę łaski pani, u mnie propinacja zwłoki nie cierpi. Akcyźny jeździ, a wiadomo, co to akcyźny, jak gospodarza w domu nie masz. Raz człowieka nie masz, drugi raz, to on tam natychmiast zada corny kawy z czytryną!
- Chłopiec do wstępnej klasy?
- Ma się wiedzieć, proszę łaski pani.
- Przygotowany?
- Ha, kto jego wie? Powiedział korepetur, że najpierwsza ranga.

Jeśli chcesz zobaczyć więcej przykładów, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego stylizacji środowiskowej w literaturze.

Stylizacja humorystyczna

Stylizacja humorystyczna wymaga od autora ogromnej świadomości językowej. Polega na wprowadzeniu do języka tekstu elementów, które mają rozbawić czytelnika. To jednak nie tylko odpowiednie konstrukcje zdań, wyrazy, zwroty czy formy, które wywołują rozbawienie, ale także umiejętne dostosowanie ich do sytuacji. Autorzy mogą śmiało przekręcać wyrazy lub celowo używać ich nieprawidłowo dla uzyskania efektu komizmu. Stylizacją humorystyczną będzie też na przykład nieproporcjonalne dobieranie wymyślnych epitetów czy metafor do opisywania przyziemnych zjawisk. Możemy wyróżnić cztery odmiany stylizacji humorystycznej: groteskę, parodię, pastisz i trawestację. Każda z nich służy nieco innym celom.

Przeczytaj fragment Ferdydurke Witolda Gombrowicza:

Banalnie zbelfrzony drobię u boku belfra olbrzymiego, który bełkocze jeno: - Cip, cip, kurka... Zasmarkany nosek... Kocham, e, e... Człowieczek, maluś, maluś, e, e, e, cip, cip, cip, cipuchna, Józio, Józio, Józiunio, Józieczek, małe małe, cip, cip, pupcia, pupcia, pcia...

Jeśli chcesz zobaczyć literackie przykłady każdej z odmian, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego stylizacji humorystycznej.

Stylizacja patetyczna

Stylizacja patetyczna to świadome nadanie utworowi literackiemu podniosłości dzięki zastosowaniu uroczystego, patetycznego języka. Autorzy wykorzystują słowa zarezerwowane do opisywania ważnych wydarzeń, ale także specyficzne szyki zdań, których celem jest podkreślenie wyjątkowości tego, o czym mówią. Niekiedy przy stylizacji patetycznej stosuje się także archaizmy.

Spójrz na fragment Ody do młodości Adama Mickiewicza, w którym została zastosowana stylizacja patetyczna, i zastanów się, które elementy tekstu sprawiają, że brzmi tak podniośle:

Bez serc, bez ducha, - to szkieletów ludy!
Młodości! dodaj mi skrzydła!
Niech nad martwym wzlecę światem
W rajską dziedzinę ułudy:
Kędy zapał tworzy cudy,
Nowości potrząsa kwiatem
I obleka w nadziei złote malowidła!

Jeśli chcesz zobaczyć więcej przykładów, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego stylizacji patetycznej w literaturze.

Stylizacja biblijna

Stylizację biblijną można dosyć łatwo znaleźć w tekstach. Charakteryzuje się tym, że korzysta z języka, stylu lub nawet konkretnych fraz czy fragmentów zaczerpniętych z Biblii. Może jednak przybrać postać pośrednią, na przykład przez zastosowanie anegdot, przypowieści lub historii z Pisma Świętego. Ten rodzaj stylizacji stosuje się zwykle w literaturze pouczającej, moralizatorskiej. Charakterystyczną cechą stylizacji biblijnej jest świadoma rezygnacja z wartkiej akcji na rzecz ogólnego problemu lub misji autora.

Przykładem stylizacji biblijnej jest poemat Anhelli Juliusza Słowackiego. Popatrz na jego fragment:

Około więc onego czasu, gdy ziemia zaczyna się od słońca odwracać i zasypia w ciemnościach,
Zawołał Jehowa dwa odwieczne Cherubiny przed tron swój i rzekł: idźcie na równinę Syberyi.
A patrząc w światło boże, zrozumieli Aniołowie, jaka była wola Pana, i zeszli w krainę mglistą, ukrywszy w sobie światłość.

Jeśli chcesz zobaczyć więcej przykładów, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego stylizacji biblijnej w literaturze.

Stylizacja onomatopeiczna

Chociaż jej nazwa brzmi skomplikowanie, a jej wymówienie może być niezłym treningiem dla Twojego języka, to stylizacja onomatopeiczna jest najprostszym do zapamiętania rodzajem stylizacji językowej. Polega bowiem na zastosowaniu onomatopei, czyli wyrazów dźwiękonaśladowczych, które naśladują dźwięki otoczenia, ludzi, zwierząt lub przedmiotów. Wyrazy dźwiękonaśladowcze pozwalają autorom na skuteczniejsze wyrażenie opisywanego zjawiska czy zdarzeń, a także (szczególnie w wierszach) nadają tekstowi odpowiednią rytmikę.

Zobacz przykład stylizacji onomatopeicznej we fragmencie Pana Tadeusza Adama Mickiewicza:

Tam derkacz wrzasnął z łąki, szukać go daremnie,
Bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie;
Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek,
Również głęboko w niebie schowany skowronek;
Ówdzie orzeł szerokim skrzydłem przez obszary
Zaszumiał, strasząc wróble, jak kometa cary;

Jeśli chcesz zobaczyć więcej przykładów, przejdź do naszego artykułu w całości poświęconego stylizacji onomatopeicznej w literaturze.

Indywidualizacja języka

Indywidualizacja języka jest bardziej skomplikowanym zabiegiem stylizacyjnym. Wymaga od autora nieco kreatywności i sporej dozy pomysłowości. Polega na wymyśleniu sposobu mówienia danej postaci (np. powieści) w taki sposób, aby znacznie wyróżniała się od innych osób ze świata przedstawionego.

Jeśli kojarzysz na przykład sagę o Harrym Potterze, to znasz zapewne postać Hagrida, który posługuje się własnymi powiedzonkami lub wtrąceniami, np. często używanym i wymyślonym w polskiej wersji przez tłumacza słowem cholibka. Tego typu charakterystyczny sposób mówienia postaci jest właśnie indywidualizacją języka.

Warto jednak pamiętać, że indywidualizacja języka nie musi wcale polegać na tworzeniu nowych słów czy składni. Autorzy mogą bowiem wykorzystywać do jej celu inne stylizacje językowe (dialektyzację, archaizację, stylizację środowiskową i inne) lub dowolnie je ze sobą mieszać.

Ciekawym, być może nieco mniej oczywistym literackim przykładem tego zabiegu jest sposób, w jaki mówi Kali, bohater W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza. Zobacz fragment:

- Panie - odrzekł chłopak. - Kali domyślać się, co się stało. Dużo, dużo hien i szakali wejść do wąwozu i iść do trupów. Konie przed nimi uciekać, ale hieny ich nie gonić, bo one jeść Gebhra i tamtych innych…
- Być może; ale ty teraz idź, rozsiodłaj konie, zabierz naczynia i worki i przynieś tu. A nie bój się, bo strzelba cię obroni.
- Kali się nie bać - odpowiedział chłopak.

Podsumowując, dzięki stylizacjom językowym tekst literacki staje się dla nas ciekawszy i barwniejszy, a postaci bardziej wiarygodne. Czyż powieści nie byłyby nudne, gdyby każdy bohater każdej książki mówił poprawną, książkową polszczyzną? Następnym razem, kiedy będziesz pisał na lekcji języka polskiego charakterystykę postaci literackiej, zwróć uwagę na to, jakim językiem się ona posługuje. Być może odkryjesz tam jeden z poznanych dziś rodzajów stylizacji?

Jak pisać o stylizacji językowej w analizie tekstu?

  1. Wskaż elementy językowe charakterystyczne dla stylizacji (słowa, formy, składnię).
  2. Nazwij rodzaj stylizacji: archaizacja, dialektyzacja, środowiskowa, humorystyczna, patetyczna, biblijna, onomatopeiczna czy indywidualizacja.
  3. Opisz funkcję: jaki klimat tworzy, jak charakteryzuje postać, czemu służy w utworze.

Archaizacja

„Oj, będą się te śliczne oczka śmiały na waćpana conspectus?” Czytasz zdanie, które brzmi tak, jakby napisano je 350 lat temu. Nie napisano. Autor celowo nadał mu dawny ton. To archaizacja.

Rozwiń: archaizacja, szczegóły i przykłady
Warto wiedzieć

Archaizacja jest jedną z wielu stylizacji językowych i polega na wybraniu i zastosowaniu w tekście zwrotów, słów, związków frazeologicznych, końcówek fleksyjnych czy konstrukcji gramatycznych i składniowych, które były charakterystyczne dla danej epoki czasów minionych.

Takie nietypowe dla współczesnych czasów elementy tekstu nazywamy z kolei archaizmami. Najczęściej stosuje się je w dialogach, listach lub monologach postaci przedstawionych w utworach. Znacznie rzadziej wprowadza się je do wypowiedzi narratora czy odautorskich komentarzy.

Czemu służy archaizacja języka?

Podstawowym zastosowaniem archaizacji języka jest nadanie opowieści realizmu.

Wyobraź sobie taką sytuację: czytasz opowieść o polskich szlachcicach z XVII wieku, a autor co jakiś czas wtrąca elementy współczesnego języka. Gospoda staje się mlecznym barem, a bal dyskoteką. Brzmi wręcz komicznie, prawda? Przed takim dylematem stanął Henryk Sienkiewicz w latach 80. XIX wieku, kiedy pisał swoją Trylogię. Co prawda wtedy również nie było jeszcze dyskotek czy nocnych klubów, ale wciąż naturalny język jego czytelników różnił się od tego, jakim posługiwali się Polacy 200 lat wcześniej (a to oni byli bohaterami jego powieści).

Kreując świat przedstawiony w Ogniem i mieczem, Sienkiewicz musiał zastanawiać się nie tylko nad tym, jak prawidłowo opisać społeczno-polityczno-kulturowe tło dla swoich wydarzeń, ale także jakiego użyć w tym celu języka. Chciał, żeby jego opowieść mogła przenieść czytelników wstecz, aby byli w stanie uwierzyć w to, że polska szlachta naprawdę mogła porozumiewać się w taki sposób. Spójrz na poniższy cytat z powieści:

Oj, będą się te śliczne oczka śmiały na waćpana conspectus? Oj, będzieże się to liczko płonić? A już to powiem waści, że i mnie do niej tęskno, bo ją jako ociec miłuję.

Dzięki celowej stylizacji języka cała przytoczona wypowiedź postaci wydaje się nam dużo bardziej autentyczna. Jednocześnie pozwala czytelnikom lepiej poznać i zrozumieć czasy, w których dzieje się akcja, a sami bohaterowie stali się bardziej barwni.

Inspiracje czy wierne kopie?

Co ważne, autorzy stosujący archaizację nie wykorzystują wszystkich znanych im elementów dawnego języka. Wybierają jedynie te najbardziej powszechne i znane, takie, które odbiorcy będą mogli od razu wyłapać, a także zrozumieć np. z kontekstu (albo przynajmniej częściowo zrozumieć). Wróćmy na chwilę do naszego Sienkiewicza, który sam w liście do swojego przyjaciela M. Godlewskiego pisał, że jego zadaniem jest „odtworzenie sfery pojęć właściwej współczesnym ludziom”. Co to znaczy? To znaczy, że w archaizacji języka nie chodzi wcale o pisanie w stu procentach językiem dawnym. Nawet Sienkiewicz nie pisał swoich powieści siedemnastowieczną polszczyzną! Jego język był współczesny, a archaizmy były jedynie elementami, podkreślającymi realność tamtych czasów. Zobacz kilka przykładów archaizacji występujących w Potopie:

Archaizmy w prozie Sienkiewicza. Autor wybiera tylko niektóre archaizmy, żeby tekst był zrozumiały. Harmaty: archaizm fonetyczny, dziś armaty. Waćpan: archaizm leksykalny, dawny zwrot grzecznościowy. Jeślić: archaizm składniowy, dawna partykuła -ć. Rotmistrz: historyzm, dawny stopień wojskowy.
Archaizmy w Potopie
  • harmaty: archaizm fonetyczny (dziś: armaty),
  • waćpan: archaizm leksykalny (dawny zwrot grzecznościowy, dziś: pan),
  • jeślić się co we mnie: archaizm składniowy (dawna partykuła -ć),
  • rotmistrz: historyzm, czyli nazwa dawnego stopnia wojskowego, której dziś nie używamy.
Warto wiedzieć

Wszystkie rodzaje archaizmów oraz sposób ich rozróżniania szerzej opisaliśmy w artykule poświęconym właśnie archaizmom. Jeśli chcesz dowiedzieć się na ich temat więcej, zapraszamy do zapoznania się z nim.

Jak więc sam widzisz, archaizację możemy określić mianem pewnego rodzaju „zabawy” z językiem, jakiej dokonują autorzy literatury stylizowanej na dawne czasy. Wykonana dobrze będzie podkreślała pewne cechy utworu oraz epoki, w której dzieje się akcja. To, ile archaizmów wykorzysta autor, zależy, jak zresztą powiedział sam Sienkiewicz, od jego intuicji. Podobnie zresztą jak to, czy Ty jako czytelnik owe archaizmy zrozumiesz.

Jak pisać o archaizacji w analizie tekstu?

  1. Wskaż archaizmy i podaj ich współczesne odpowiedniki.
  2. Nazwij ich rodzaj (fonetyczne, leksykalne, składniowe) lub zaznacz, że to historyzm.
  3. Opisz funkcję: realizm historyczny, klimat epoki, wiarygodność wypowiedzi postaci.

Dialektyzacja

Z jakiego regionu w Polsce byś nie pochodził, na pewno w Twoim codziennym języku przynajmniej raz spotkałeś się ze słowem wywodzącym się z gwary. Jednym ze słów, które wzbudzają w internautach najwięcej „kontrowersji”, jest chyba regionalne określenie kapci. Na Lubelszczyźnie mówi się na nie ciapy, w Wielkopolsce laczki, a w Częstochowie chapcie. Jak sam więc widzisz, dialekt wciąż pozostaje w naszym języku żywy, często doprowadzając do zabawnych sytuacji. Co jednak, kiedy twórcy literaccy celowo wplatają takie słowa do swoich utworów, na przykład do dialogów postaci? W takim wypadku mamy do czynienia z dialektyzacją. Dziś dowiesz się, czym dokładnie jest dialektyzacja oraz jak ją odnaleźć w tekstach literackich.

Rozwiń: dialektyzacja, szczegóły i przykłady

Dialektyzacja: podstawowe informacje

Zacznijmy od tego, czym dokładnie jest dialektyzacja, inaczej nazywana stylizacją gwarową. Dialektyzacja jest jedną ze stylizacji językowych, zaraz obok archaizacji, stylizacji humorystycznej, środowiskowej czy patetycznej.

Warto wiedzieć

Stylizacja językowa to nadanie wypowiedzi cech, które zmieniają charakter używanego języka, np. stylizując go na język danej gwary lub konkretnej epoki, aby podkreślić atmosferę, nadać tekstowi autentyczności czy pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć specyfikę utworu.

Dialektyzacja w utworach literackich najczęściej dotyczy określonych postaci, występujących w danym tekście. To bardzo kreatywny sposób na dodanie bohaterom charakteru, a także wyróżnienie ich. Poza klasycznym opisem wyglądu czy zachowania, to właśnie język może być wartościowym nośnikiem wielu cech charakterystycznych dla danych postaci w literaturze. Kiedy następnym razem będziesz pisał opis postaci na lekcji języka polskiego, zwróć uwagę nie tylko na to, jak bohater się zachowuje czy wygląda, ale również jak mówi. Być może odczytasz coś nowego?

Na czym polega dialektyzacja?

Czytając poprzednie akapity, mógłbyś pomyśleć, że dialektyzacja opiera się na całkowitej zmianie sposobu wypowiedzi danego bohatera (lub również narratora) na wybrany dialekt. Nic bardziej mylnego: nie każdy czytelnik pochodzi z danego regionu, więc większość osób zapewne nie byłaby w stanie zrozumieć ani słowa. Autorzy stosujący dialektyzację wybierają jedynie najbardziej charakterystyczne elementy danej gwary:

Co autor bierze z gwary. Autor wybiera tylko najbardziej charakterystyczne cechy gwary. Wymowa: pirsy, cuł (Wesele). Słownictwo: liszka, trep (Chłopi). Końcówki: oni nie chcom, zamiast chcą.
Co autor bierze z gwary
  • sposób wymawiania wyrazów,
  • słowa pochodzące z gwary, ale często znane większości czytelników,
  • gwarowe związki frazeologiczne,
  • końcówki fleksyjne,
  • składnię,
  • formy gramatyczne.

Dobrym miernikiem tego, czy dialektyzacja w danym tekście odniesie sukces, jest to, czy autor wystarczająco dobrze uprościł dialekt, aby był zrozumiały. Ważny jest tu jednak złoty środek: zbyt delikatne czy nawet stereotypowe potraktowanie gwary może urazić daną społeczność.

Funkcje dialektyzacji

Dialektyzacja w literaturze może pełnić wiele funkcji. Omówmy krótko najważniejsze z nich:

  • Subtelna, ale jednoznaczna prezentacja postaci: autor nie musi tłumaczyć czytelnikom, skąd pochodzi dany bohater. Będą w stanie domyślić się tego ze sposobu, w jaki się porozumiewa.
  • Ożywienie dialogów i akcji: bohaterowie posługujący się dialektem wprowadzają do opowieści pewien koloryt.
  • Zwiększenie realizmu: dialektyzacja pozwala autorom na lepsze oddanie specyfiki i klimatu miejsca, w którym toczy się akcja. Sprawia, że bohaterowie wydają się bardziej realistyczni.
  • Uzyskanie efektu komicznego lub prześmiewczego: szczególnie kiedy autor decyduje się na karykaturalne, groteskowe zastosowanie dialektyzacji.

Dialektyzacja: przykłady z literatury

Zobacz przykłady wykorzystania dialektyzacji w literaturze polskiej.

Władysław Reymont, Chłopi:

- Hale, krzepki to juści, że jest, ale już ma ze sześćdziesiąt roków.
- Nie bój się, Wawrzku, każda młódka pójdzie za niego, niechby tylko rzekł.
- Już dwie żony pochował.
- Niech se pochowa i trzecią, Panie Boże mu pomóż, a niech dzieciom, póki żyw, nie daje ni staja, ni liszki jednej, ni tyle, co trepem przydepnie.

Stanisław Wyspiański, Wesele:

Pon boją we wsi ruchu.
Pon nos obśmiwajom w duchu. -
A jak my, to my się rwiemy
ino do jakiej bijacki.
Z takich, jak my, był Głowacki.
Siła, Czyn, Szlachcic, Pan, Chłop
A, jak myślę, ze panowie
duza by juz mogli mieć,
ino oni nie chcom chcieć!

Bolesław Prus, Lalka:

- Czegóż to chcesz? - zapytał Wokulski.
- Ja nicz. Ino, proszę pana, stróż chce, ale nie śmi prosić, żeby pan pofatygował się i potrzymał mu dzieczko do krztu.
- A a a!... A pytał się, czy ja chcę, ażeby on miał dziecko?
- Nie pytał się, bo pan był wtedy na wojnie.
- No, dobrze. Będę jego kumem.
- To możeby mnie pan teraż podarował sztary szurdut, bo jakże ja będę na krzcinach?...

Stanisław Mrożek, Wesele w Atomicach:

- Ano, wydajemy ją za mąż - westchnął gość. - Ino żeby awantury jakiej na weselu nie było - dodał strapiony.
- Bo co by miała być - odpowiedziałem. - Przecie to jest wesele pokoju, no nie?

Jak pisać o dialektyzacji w analizie tekstu?

  1. Wskaż gwarowe elementy: wymowę, słownictwo, końcówki, frazeologię.
  2. Powiedz, kto tak mówi i z jakiego środowiska pochodzi.
  3. Opisz funkcję: charakterystyka postaci, realizm, koloryt, humor.

Stylizacja środowiskowa

Jeśli zdarza Ci się czytać powieści (a mamy nadzieję, że tak!), to zapewne nie raz zauważyłeś, w jak różny, często bardzo odmienny od siebie sposób mówią niektóre postaci, nawet w ramach jednej książki.

Rozwiń: stylizacja środowiskowa, szczegóły i przykłady

Musisz mieć świadomość, że autorzy budują język w utworach bardzo świadomie. Inaczej będzie rozmawiała ze sobą dwójka więźniów, inaczej grupka lekarzy, inaczej biedni chłopi, a inaczej klasa uczniów.

Nadawanie postaciom języka specyficznego dla danej grupy środowiskowej, społecznej lub zawodowej nosi nazwę stylizacji środowiskowej. Na czym ona polega, jakie są jej elementy i gdzie być może już się na nią natknąłeś? Wyjaśniamy!

Stylizacja środowiskowa: informacje podstawowe

Żeby zrozumieć, czym jest stylizacja środowiskowa, musisz wiedzieć, że jest ona jednym z wielu rodzajów stylizacji językowych, jakie mogą zastosować w swoich tekstach twórcy literaccy: obok między innymi dialektyzacji, stylizacji humorystycznej czy patetycznej.

Warto wiedzieć

Stylizacja językowa to nadanie wypowiedzi cech, które zmieniają charakter używanego języka, np. stylizując go na język danej gwary lub konkretnej epoki, aby podkreślić atmosferę, nadać tekstowi autentyczności czy pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć specyfikę utworu.

Stylizacja środowiskowa: definicja

Stylizacja środowiskowa języka polega na zastosowaniu w tekście zwrotów, słów, konstrukcji składniowych, form fleksyjnych, konstrukcji gramatycznych, a nawet związków frazeologicznych charakterystycznych dla danej grupy środowiskowej. Ten rodzaj stylizacji językowej najczęściej zamieszcza się w dialogach. Rzadko używa się jej we wstawkach narracyjnych, gdyż jej celem jest nadanie charakterystycznego rysu postaciom.

Czemu służy stylizacja środowiskowa?

Język grup i środowisk. Autor daje postaci słownictwo jej grupy, żeby była wiarygodna. Uczniowie: ściąga, kosa, pała. Hiphop: diss, swag, fleksować. Korporacja: deadline, asap, call, brief. Ślusarz z utworu Tuwima: droselklapa, ryksztosuje.
Język grup i środowisk

Zauważ, że rozmawiający ze sobą uczniowie korzystają ze swoistego slangu (w końcu czym są słowa takie jak ściąga, kosa czy pała?); podobnie zresztą jak np. przedstawiciele subkultury hiphopowej (diss, swag, fleksować) czy nawet pracownicy korporacji (deadline, asap, call, brief i tak dalej). Większość z tych słówek stała się tak pożyteczna, że weszła do naszego codziennego języka.

Aby nadać swoim bohaterom wiarygodności, twórcy literaccy stosują stylizację środowiskową, wplatając do ich dialogów elementy właśnie takich slangów czy też charakterystycznych sposobów mówienia. Dialogi przebiegają naturalnie, a akcja staje się jednocześnie znacznie bardziej realistyczna. Co więcej, dzięki takiemu zabiegowi czytelnicy mogą bez problemu natychmiast zidentyfikować grupę, z której dana postać pochodzi.

To też fantastyczny sposób na poszerzanie horyzontów czytelników, którzy z każdym kolejnym słowem uczą się czegoś nowego. Pozwala zajrzeć niczym przez dziurkę od klucza do grupy środowiskowej, z którą być może nigdy nie miałbyś do czynienia w prawdziwym życiu.

Musisz jednak wiedzieć, że autorzy raczej nie wprowadzają wszystkich elementów takiego języka. Wyobraź sobie, że czytasz książkę o grypsujących więźniach: jak wiele byłbyś w stanie zrozumieć z dialogów, gdyby posługiwali się w stu procentach prawdziwym językiem przestępczym? Zapewne niewiele. Podobnie jak starsza osoba, która z korpomową spotkała się jedynie w krótkich urywkach współczesnych seriali. Zdecydowanie skuteczniejsze jest więc wykorzystywanie jedynie elementów danego języka, charakterystycznych dla niego słów czy zwrotów.

Przykłady stylizacji środowiskowej w literaturze

Skoro wiesz, czym jest stylizacja środowiskowa i jak szukać jej w literaturze, czas, abyś zobaczył kilka przykładów jej użycia. Podczas czytania poniższych cytatów zastanów się, jakie elementy charakterystyczne dla różnych grup środowiskowych dostrzegasz.

Julian Tuwim, Ślusarz:

Ślusarz był zaskoczony moją ciekawością, ale po pierwszym odruchu zdziwienia, które wyraziło się w spojrzeniu sponad okularów, chrząknął i rzekł:
- Bo droselklapa tandetnie zblindowana i ryksztosuje.
- Aha, - powiedziałem - rozumiem! Więc gdyby droselklapa była w swoim czasie solidnie zablindowana, nie ryksztosowałaby teraz i roztrajbowanie ferszlusu byłoby zbyteczne?
- Ano chyba. A teraz pufer trzeba lochować, czyli dać mu szprajc, żeby tender udychtować.
Trzy razy stuknąłem młotkiem w kran, pokiwałem głową i stwierdziłem:
- Nawet słychać.

Stefan Żeromski, Syzyfowe prace:

- Widzi pani, mnie nic nie izwiestno. Ale trzeba by tak zrobić: jak uczytieli wyjdą z kancelarii i pójdą na etaż, to można iść do sekretara. Jeśli kto wie, to on…
- A prędko też mogą wyjść z tej kancelarii?
- Ha… tego to już znać nie mogę.

Bolesław Prus, Lalka:

Ten na przykład Wokulski, który podobno już wrócił… Czy prawda, że dotychczas nie znalazł żadnego zajęcia?
- Najmniejszego.
- Gdzież jada? gdzie mieszka?…
- Gdzie jada?… Nie wiem nawet, czy w ogóle jada. A gdzie mieszka?… Nigdzie.
- Okropność! - zapłakała pani Małgorzata. - Zdaje mi się - dodała po chwili - że spełnię ostatnią wolę mego kochanego nieboszczyka, jeżeli poproszę pana, ażebyś…
- Słucham panią.
- Ażebyś dał mu mieszkanie u siebie, a ja będę wam przysyłać na dół po dwa obiady, dwa śniadania…

Witold Gombrowicz, Ferdydurke:

- O, panie Mydlakowski, pan nie wie, co znaczy animis oblatis i jaka to forma?
I postawił mu kica, okropnie zmartwiony, następnie zaś rozpromienił się […].

Jak pisać o stylizacji środowiskowej w analizie tekstu?

  1. Wskaż słownictwo i zwroty charakterystyczne dla grupy (zawodowej, społecznej, uczniowskiej).
  2. Powiedz, do jakiego środowiska należy postać i czym jej język różni się od języka ogólnego.
  3. Opisz funkcję: wiarygodność dialogu, realizm, charakterystyka postaci, humor.

Stylizacja biblijna

Stylizacja biblijna to szczególny rodzaj stylizacji językowej. Jeśli czytając wiersz czy powieść, natknąłeś się na podniosły lub wręcz moralizatorski fragment, który luźno się odnosił, parafrazował lub nawet cytował fragmenty Biblii, miałeś do czynienia właśnie z tym zabiegiem. Jakie są rodzaje i cele stylizacji biblijnej oraz w jakich utworach możemy się na nią natknąć?

Rozwiń: stylizacja biblijna, szczegóły i przykłady

Stylizacja biblijna: definicja i informacje podstawowe

Jak wspomnieliśmy we wstępie, stylizacja biblijna jest jednym z wielu rodzajów stylizacji językowych, jakie stosują twórcy literaccy: tuż obok dialektyzacji, stylizacji humorystycznej, środowiskowej czy patetycznej oraz innych.

Warto wiedzieć

Stylizacja językowa to nadanie wypowiedzi cech, które zmieniają charakter używanego języka, np. stylizując go na język danej gwary lub konkretnej epoki, aby podkreślić atmosferę, nadać tekstowi autentyczności czy pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć specyfikę utworu.

Stylizacja biblijna języka polega na zastosowaniu w tekście zwrotów, słów, konstrukcji składniowych oraz nawiązań lub odniesień, które jednoznacznie kojarzą się z Biblią lub są z niej bezpośrednio zaczerpnięte. Biblia bez wątpienia wywarła ogromny wpływ na literaturę zarówno polską, jak i światową. Nic dziwnego, że od zarania dziejów autorzy czerpią z niej garściami (co ciekawe, czasem w celu prześmiewczym, ale o tym wspomnimy później). Najpierw zajmijmy się rodzajami stylizacji biblijnej.

Rodzaje stylizacji biblijnej

Dwa rodzaje stylizacji biblijnej. Autor czerpie z Biblii wątki albo język, by nadać tekstowi powagę. Wątki i motywy: stworzenie świata, Hiob, syn marnotrawny. Język i symbole: prorok, samarytanin, arka przymierza. Cel: pouczyć albo, rzadziej, ośmieszyć.
Dwa rodzaje stylizacji biblijnej

Pierwszym rodzajem stylizacji biblijnej jest zapożyczanie z Biblii schematów, wątków i motywów, a także konstruowanie zdarzeń w utworze na bazie tych opisywanych w Biblii. Możemy go nazwać inaczej po prostu czerpaniem inspiracji z fragmentów Biblii, na przykład stworzenia świata, powrotu syna marnotrawnego czy historii Hioba.

Drugim rodzajem stylizacji biblijnej jest bezpośrednie czerpanie z języka, zwrotów i symboli zawartych w Biblii. Autorzy tekstów literackich mogą się więc posługiwać słownictwem biblijnym (prorok, mesjasz, samarytanin) lub symbolami, które niosą jednoznaczne określenie (np. Arka Przymierza czy Wieża Babel). Do tego rodzaju stylizacji biblijnej zaliczamy też składnię biblijną, a także charakterystyczne związki frazeologiczne (np. nie znacie dnia ani godziny).

Czemu służy stylizacja biblijna?

Skoro wiemy już, czym jest stylizacja biblijna, to warto opowiedzieć teraz, jakie są jej cele. Co takiego chcą za jej pomocą osiągnąć autorzy?

Tak jak ustaliliśmy już wcześniej, stylizacja biblijna często pojawia się w utworach, które mają charakter moralizatorski, pouczający. Założeniem Biblii jest przecież uczenie wyznawców Kościoła właściwego postępowania, dokonywania moralnych wyborów i stawiania dobra ponad złem.

Odwoływanie się do Biblii (zarówno za pomocą samego języka, jak i symboliki) jest dosyć zrozumiałym, jednoznacznym sposobem na zasugerowanie czytelnikom podniosłego, pouczającego tonu tekstu. Zauważ, że wszystko, co jest napisane z zastosowaniem stylizacji biblijnej, brzmi jakoś tak uroczyściej, patetyczniej i dostojniej.

Zobacz fragment poematu Juliusza Słowackiego Anhelli:

A patrząc w światło boże, zrozumieli Aniołowie, jaka była wola Pana, i zeszli w krainę mglistą, ukrywszy w sobie światłość.

Wprowadzenie stylizacji biblijnej do tekstu powoduje też, że całość nabiera charakteru edukacyjnego. Taki utwór może na przykład przestrzegać przed czynieniem zła. Spójrz na poniższy przykład z Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adama Mickiewicza:

Ale potem ludzie wyrzekli się BOGA jednego, i naczynili sobie bałwanów, i kłaniali się im, i zabijali na ich cześć krwawe ofiary, i wojowali za cześć swoich bałwanów.

A oto fragment Kazania o miłości ku ojczyźnie Piotra Skargi:

Jako ciała nasze abo wnętrznymi chorobami, abo powierzchnymi gwałtownymi przypadkami umierają, tak i królestwa mają swoje domowe choroby, dla których upadać muszą. Mają i nieprzyjacioły mocne, którzy je wojnami i rozbojem gubią. Obojej niebezpieczności zabiegać mądrzy z pomocą Bożą umieją, i lud swój dobrzy sprawce wybawiają.

Niekiedy stylizacja biblijna miewa jednak zupełnie odwrotne przesłanie. Autor może się nią posłużyć do ośmieszenia podejmowanego przez siebie tematu lub osoby, o której wspomina. Łatwo zauważyć taki zabieg, szczególnie jeśli podniosłym, biblijnym tonem opowiada o sprawach błahych i przyziemnych. Taki kontrast pomiędzy stylem a tematem jest doskonałym środkiem ekspresji.

Spójrz na przykład z Biblii Targowickiej Juliana Ursyna Niemcewicza:

Kiedy ojczyzna stawał się rzadką i poważną, jam krzyczał na despotyzm, jam się odkazywał, że z dziesięciorgiem dzieci pójdę do Ameryki. Dziś, kiedy ona w rzeczy samej w despotyzmie, i pod obcemi pany, ja porzucam i żonę i tuzin dzieci, a z kochanką wyjeżdżam się bawić do Neapolu.
Biada mnie.

Jak pisać o stylizacji biblijnej w analizie tekstu?

  1. Wskaż biblijne elementy: słownictwo, składnię, symbole, wątki, frazeologię.
  2. Nazwij rodzaj: czerpanie wątków i motywów albo czerpanie z języka i symboli.
  3. Opisz funkcję: nadanie tekstowi powagi i moralizatorskiego tonu albo, odwrotnie, ośmieszenie tematu przez kontrast.

Stylizacja humorystyczna

Nie sposób zliczyć wszystkie utwory literackie, które charakteryzują się humorem i lekkim klimatem stworzonymi wyłącznie za pomocą języka. Chociaż może się wydawać, że wymyślanie żartów słownych czy sytuacyjnych jest zadaniem prostym, to nic bardziej mylnego. Ich zaprojektowanie w taki sposób, aby przyswajały się lekko i jednocześnie bawiły czytelników, to zadanie wymagające ogromnej sprawności literackiej. Wszystkie zabiegi, które mają na celu rozbawienie czytelnika, są przykładami stylizacji humorystycznej. Czym ona jest, jakie są jej rodzaje i gdzie mogłeś na nią trafić?

Rozwiń: stylizacja humorystyczna, szczegóły i przykłady

Stylizacja humorystyczna: definicja, informacje podstawowe

Aby zrozumieć, czym jest stylizacja humorystyczna, powinieneś wiedzieć, że jest ona jednym z wielu rodzajów stylizacji językowych, jakie mogą zastosować w swoich tekstach twórcy literaccy: obok między innymi dialektyzacji, stylizacji patetycznej czy środowiskowej.

Warto wiedzieć

Stylizacja humorystyczna to takie wykorzystanie języka, aby spowodować rozbawienie czytelnika. Ten efekt można osiągnąć na wiele sposobów: wykorzystanie odpowiednich słów, zwrotów, konstrukcji zdaniowych, czy nawet zestawienie błahych wydarzeń z podniosłym stylem.

Innymi sposobami na dodanie utworowi humorystycznego stylu mogą być między innymi:

  • wyszukane epitety opisujące zwykłe lub wręcz mało atrakcyjne zjawiska,
  • wymyślne metafory,
  • używanie słów, wyrażeń lub związków frazeologicznych w błędnym znaczeniu (bohater może np. mówić vis a vis zamiast vice versa),
  • celowe lekceważenie konwencji, do której przypisany jest utwór.

Dobrym przykładem humoru z wyliczania drobiazgów jest fragment satyry Żona modna Ignacego Krasickiego. Poeta wymienia mnóstwo drobiazgów, które towarzyszą wyjazdowi damy: od skrzynek po kanarka i sroki. Wyliczenie samo w sobie jest zabawne, bo ukazuje światek nowomodnej francuszczyzny jako infantylny:

Zdrowsza jejmość, zajeżdża angielska kareta.
Siada jejmość, a przy niej suczka faworyta.
Kładą skrzynki, skrzyneczki, woreczki i paczki,
Te od wódek pachnących, tamte od tabaczki,
Niosą pudło kornetów, jakiś kosz na fanty;
W jednej klatce kanarek, co śpiewa kuranty,
W drugiej sroka, dla ptaków jedzenie w garnuszku,
Dalej kotka z kocięty i mysz na łańcuńszku.

Rodzaje stylizacji humorystycznej

Skoro już wiesz, w jaki sposób autorzy budują w swoich tekstach literackich stylizację humorystyczną, czas nieco sprawę skomplikować. Istnieją bowiem cztery rodzaje stylizacji humorystycznej, a każdy z nich pełni nieco inną funkcję:

Cztery odmiany stylizacji humorystycznej. Groteska: podkreśla absurd świata. Parodia: ośmiesza dzieło lub styl przez imitację. Pastisz: naśladuje styl autora, by go wyostrzyć. Trawestacja: poważny utwór opowiedziany stylem niskim.
Cztery odmiany stylizacji humorystycznej
  • groteska,
  • parodia,
  • pastisz,
  • trawestacja.

Niektóre z nich mogą sprawiać małe problemy, więc pozwól, że omówimy krótko każdy rodzaj stylizacji humorystycznej, pokazując Ci je od razu na przykładach z polskiej literatury.

Groteska

Głównym celem groteski jest podkreślenie bezsensowności i absurdu świata przedstawionego. Słowo absurd będzie tutaj naszym słowem kluczem. Twórcy uzyskują efekt groteski poprzez mieszanie stylów wypowiedzi bohaterów, celowe lekceważenie literackich konwencji, stosowanie wielu stylów literackich i językowych jednocześnie (np. mieszanie stylu podniosłego z wulgaryzmami), a także tworzenie nowych słów (neologizmów). Wszystko ma podkreślać absurdalność opisywanej rzeczywistości.

Warto wiedzieć

Neologizm to nowy element wykształcony na gruncie danego języka, pewnej jego formy lub (dla celów artystycznych) w ramach tekstu literackiego.

Prawdziwym mistrzem groteski był Witold Gombrowicz. Zobacz poniższy cytat z powieści Ferdydurke:

Państwo nie robiom, cięgiem ino żrom i żrom, to ich rozpiro! Żrom, chorujom, wylegują się, po pokojach chodzom i gadajom cosik. Co tyż się nie nażrom! Matko Jezusowa!

A tutaj mamy z kolei fragment Nocy wielkiego sezonu Brunona Schulza:

To, o czym tu mówić będziemy, działo się tedy w owym trzynastym, nadliczbowym i niejako fałszywym miesiącu tego roku.

Jak możesz zauważyć, powyższe przykłady nieco się od siebie różnią. Gombrowicz nadał humor wyłącznie językiem, natomiast u Schulza absurdalność wynika nie z języka, a samej treści przytoczonego fragmentu. Autor mówi nam przecież o nadliczbowym, trzynastym miesiącu w roku. Czyż nie brzmi to groteskowo?

Parodia

Parodia polega na celowej imitacji dzieła, jego tematu lub określonego stylu w celu jego ośmieszenia.

Świetnym przykładem parodii w literaturze jest poemat heroikomiczny Ignacego Krasickiego Monachomachia, czyli parodia eposu bohaterskiego. Autor łączy w nim błahy temat (bójkę mnichów) z wysokim, patetycznym stylem, a także wykorzystuje elementy budowy eposu. Spójrz na poniższy fragment:

Nie dość, ojcowie, najeść się i napić,
Trzeba tu więcej coś jeszcze dokazać.
Kto wie? W dyspucie możem się poszkapić.
Ja radzę, żeby tę niezgodę zmazać,
Trzeba się wcześnie a dobrze pokwapić.
Niech z nami piją - a wtenczas ukazać
Potrafim światu, o ich własnej szkodzie,
Co może dzielność w największej przygodzie.

Pastisz

Pastisz to utwór, który powstał w wyniku przemyślanego oraz świadomego podrabiania stylu konkretnego autora, jego dzieła lub kierunku literackiego. Powstaje dzięki celowemu wyostrzeniu i przejaskrawieniu cech naśladowanego sposobu wypowiedzi, prowadząc do ich uwypuklenia. Warto pamiętać, że powstałe w ten sposób dzieło powinno być na tyle podobne do pierwowzoru, aby czytelnicy byli w stanie wyłapać owe odniesienia.

Bardzo dobrym przykładem pastiszu jest utwór Juliana Tuwima Le style c’est l’homme, czyli wierszyk o Andzi, co ukłuła się i płakała w interpretacji różnych poetów. Spójrz na poniższe fragmenty, w których poeta bezpośrednio odwołuje się do konkretnych twórców, naśladując ich styl:

Mikołaj Rej
Posłuszeństwo rodzicam - wielka rozkosz
Wierę najpirwej dziatkom godzi się poćciwość,
Jako z ni jest żywota wszelaka szczęśliwość,
Wżdy się to w wirszu snadnie moża pokazować,
Iżby się rodzicielskim słowiem nie sprzeciwiać.
[…]
Henryk Heine
Dzisiaj nocą o niej śniłem
I płakałem, rozrzewniony...
Moja luba była w sadzie,
Gdzie rósł róży pąk czerwony.
[…]
Adolf Neuwert-Nowaczyński
Meandry
Gdy Czech żelazem pracuje i stalą,
To u nas kwitną „złotych śnień” ogrójce,
Płodzą się poezjanci i przemysłobójce,
Judejczyjkowie falą na nas walą,
A Fe-teldmany „miss Tykę” nam chwalą.

Trawestacja

Trawestacja jest parafrazą jakiegoś poważnego utworu, w której pierwotny wysoki styl zamieniono na styl demonstracyjnie niski, ostro kontrastujący z treścią pierwowzoru.

Warto wiedzieć

Parafraza (inaczej omówienie) to swobodne przetworzenie jakiegoś utworu literackiego, które upraszcza jego treść, rozwija niektóre wątki lub stosuje inne środki wyrazu.

Warto pamiętać, że stosując trawestację, powinno się zachowywać oryginalną kompozycję dzieła, a także jego elementy składowe oraz tematykę. Trawestacja jest odmianą parodii, bo jej celem jest ośmieszenie ogólnie poważanych i szanowanych dzieł literackich. Klasycznym przykładem w literaturze światowej jest Virgile travesti Paula Scarrona, w którym Eneida Wergiliusza została opowiedziana językiem potocznym, zderzonym z patetyczną fabułą.

Jak pisać o stylizacji humorystycznej w analizie tekstu?

  1. Wskaż zabieg językowy, który ma bawić: kontrast stylu i tematu, przekręcone słowa, absurd, wyliczenia.
  2. Nazwij odmianę: groteska, parodia, pastisz lub trawestacja.
  3. Opisz funkcję: ośmieszenie wad, krytyka dzieła lub stylu, podkreślenie absurdu świata, rozbawienie czytelnika.

Stylizacja onomatopeiczna

Rozwiń: stylizacja onomatopeiczna, szczegóły i przykłady
Buch - jak gorąco!
Uch - jak gorąco!
Puff - jak gorąco!
Uff - jak gorąco!

Powyższy fragment wiersza Juliana Tuwima zatytułowanego Lokomotywa to fantastyczny przykład stylizacji onomatopeicznej. Jeśli czytając dowolny utwór literacki, natkniesz się na wyrazy dźwiękonaśladowcze, możesz być pewien, że autor zastosował stylizację onomatopeiczną, czyli jedną ze stylizacji językowych. Czym dokładnie jest ten rodzaj stylizacji i jak szukać jej w literaturze?

Stylizacja onomatopeiczna: informacje podstawowe

Jak już wspomnieliśmy we wstępie, stylizacja onomatopeiczna jest jednym z rodzajów stylizacji językowych, jakie mogą zastosować w swoich tekstach twórcy literaccy: obok między innymi dialektyzacji, stylizacji patetycznej czy środowiskowej.

Warto wiedzieć

Stylizacja językowa to nadanie wypowiedzi cech, które zmieniają charakter używanego języka, np. stylizując go na język danej gwary lub konkretnej epoki, aby podkreślić atmosferę, nadać tekstowi autentyczności czy pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć specyfikę utworu.

Warto wiedzieć

Stylizacja onomatopeiczna to zastosowanie w tekście literackim onomatopei, których celem będzie wprowadzenie odpowiedniej atmosfery przez oddanie dźwięków słyszalnych w świecie przedstawionym.
Onomatopeja (inaczej wyraz dźwiękonaśladowczy) to naśladowanie rozmaitych niejęzykowych zjawisk dźwiękowych za pomocą brzmienia słów i ich grup. Zobacz artykuł o onomatopei.

Stylizację onomatopeiczną można wprowadzać na kilka sposobów:

Trzy sposoby naśladowania dźwięku. Wyrazy określające dźwięk: tupnąć, wrzasnąć, ryknąć, szumieć. Dobór głosek: świerszczyki świergocą w stogach. Ciąg głosek: szuuu, bzzz, mrrr, puff.
Trzy sposoby wprowadzania stylizacji onomatopeicznej
  • poprzez stosowanie wyrazów (lub ciągu wyrazów) określających rodzaj dźwięku, np.: tupnąć, wrzasnąć, ryknąć, szumieć;
  • poprzez celowe dobieranie słów, które czytane na głos wywołują efekty dźwiękowe, np.: świerszczyki świergocą w stogach (Józef Czechowicz, Na wsi);
  • poprzez tworzenie większych całości głoskowo-rytmicznych, które mają naśladować dźwięki, np.: szuuu, bzzz, mrrr, puff.

Literackie przykłady stylizacji onomatopeicznej

Każdy z wyżej omówionych sposobów ma swoje odzwierciedlenie w polskiej literaturze. Spójrz na poniższe przykłady i zastanów się, do którego z wymienionych sposobów zaliczyłbyś zastosowane tu onomatopeje. A może autorzy zastosowali kilka z nich jednocześnie?

Julian Tuwim, Lokomotywa:

Szarpnęła wagony i ciągnie z mozołem,
I kręci się, kręci się koło za kołem,
I biegu przyspiesza, i gna coraz prędzej,
I dudni, i stuka, łomoce i pędzi,
A dokąd? A dokąd? A dokąd? Na wprost!
Po torze, po torze, po torze, przez most,
Przez góry, przez tunel, przez pola, przez las,
I spieszy się, spieszy, by zdążyć na czas,
Do taktu turkoce i puka, i stuka to:
Tak to to, tak to to, tak to to, tak to to.

Julian Przyboś, Z Tatr:

To zgrzyt
czekana,
okrzesany z echa,
to tylko cały twój świat
skurczony w mojej garści na obrywie głazu;
to - gwałtownym uderzeniem serca powalony szczyt.

Leopold Staff, Deszcz jesienny:

To w szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny
I pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny,
Dżdżu krople padają i tłuką w me okno...
Jęk szklany... płacz szklany... a szyby w mgle mokną,
I światła szarego blask sączy się senny...
O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny...

W Lokomotywie mamy wszystkie trzy sposoby naraz: czasowniki dźwiękowe (dudni, stuka, łomoce), powtarzające się głoski i rytmiczne tak to to, które naśladuje stukot kół. U Staffa deszcz dzwoni, a głoski sz, ż i dż przypominają szum kropli na szybie.

Jak pisać o stylizacji onomatopeicznej w analizie tekstu?

  1. Wskaż wyrazy lub ciągi głosek naśladujące dźwięk.
  2. Określ sposób: nazwa dźwięku, dobór głosek czy ciąg głosek.
  3. Opisz funkcję: oddanie dźwięków świata przedstawionego, nastrój, rytm wiersza.

Stylizacja patetyczna

Jeśli zdarzyło Ci się chociaż raz głosić (lub chociaż pisać) przemówienie, zapewne doskonale wiesz, jak istotny jest język, którym posługuje się mówca. Gdy porusza tematy ważne, poważne i podniosłe, powinien dobierać równie oficjalne, górnolotne słownictwo. Takie celowe zastosowanie patetycznego języka w tekstach literackich nosi nazwę stylizacji patetycznej. Jak rozpoznać ten rodzaj stylizacji językowej oraz w jakich utworach mogłeś już się z nią spotkać?

Rozwiń: stylizacja patetyczna, szczegóły i przykłady

Stylizacja patetyczna: informacje podstawowe

Aby zrozumieć, czym jest stylizacja patetyczna, powinieneś wiedzieć, że jest ona jednym z wielu rodzajów stylizacji językowych, jakie mogą zastosować w swoich tekstach twórcy literaccy: obok między innymi dialektyzacji, stylizacji humorystycznej czy środowiskowej.

Warto wiedzieć

Stylizacja językowa to nadanie wypowiedzi cech, które zmieniają charakter używanego języka, np. stylizując go na język danej gwary lub konkretnej epoki, aby podkreślić atmosferę, nadać tekstowi autentyczności czy pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć specyfikę utworu.

Stylizacja patetyczna: definicja

Stylizacja patetyczna języka polega na zastosowaniu w tekście zwrotów, słów, konstrukcji składniowych oraz archaizmów, które mają nadać wypowiedzi podniosły, oficjalny, górnolotny ton. Zwykle ten rodzaj stylizacji stosuje się w całym utworze, choć można go również wprowadzić jedynie do wybranych fragmentów. Jej celem jest podkreślenie wagi omawianego tematu, nadanie odpowiedniego nastroju.

Jak powstaje podniosły ton. Patos łączy uroczyste słowa, wykrzyknienia i przestawny szyk. Z Ody do młodości: apostrofa: Młodości! dodaj mi skrzydła! Wzniosłe słowa: rajska dziedzina, nadzieja. Przestawny szyk: poległem ciałem. Archaizm: kędy, czyli gdzie.
Jak powstaje podniosły ton
Warto wiedzieć

Język patetyczny bywa niekiedy wykorzystywany całkowicie odwrotnie: kiedy służy do omawiania tematów lekkich i błahych. Warto zapamiętać, że taki styl jest już stylizacją humorystyczną. Jeśli z kolei górnolotny styl języka pasuje do równie poważnego tematu, masz pewność, że jest to stylizacja patetyczna.

Literackie przykłady stylizacji patetycznej

Skoro wiesz już, czym przejawia się stylizacja patetyczna, pora, abyś zobaczył ją na przykładach z polskiej literatury. Podczas ich czytania spróbuj zastanowić się, które elementy zawarte w tekście sprawiają, że język brzmi tak podniośle.

Adam Mickiewicz, Oda do młodości:

Razem młodzi przyjaciele!
W szczęściu wszystkiego są wszystkich cele;
Jednością silni, rozumni szałem,
Razem młodzi przyjaciele!
I ten szczęśliwy, kto padł wśród zawodu,
Jeżeli poległem ciałem
Dał innym szczebel do sławy grodu.
Razem, młodzi przyjaciele!

Eliza Orzeszkowa, Gloria victis:

Wiatr ciszy nie mącił, albowiem nie był z wiatrów takich, co grzmią i huczą, wstrząsają i obalają, ale z takich, co kochają świat. Latał po świecie, ażeby zbierać jego prawdy i baśnie, minione dzieje, wyronione jęki, echa staczanych walk, ażeby zbierać pyłki jego nadziei, żużle jego żalów, tony jego pieśni i nieść je w przestrzeń, w dal, w czas, w pamięci, w serca…

Tutaj mamy z kolei przykład stylu patetycznego zastosowanego w celach humorystycznych. Monachomachia Ignacego Krasickiego jest poematem heroikomicznym, czyli parodią eposu bohaterskiego. Krasicki celowym zastosowaniem stylu patetycznego wyśmiewa… bójkę mnichów:

Wdzięczna miłości kochanej szklenice!
Czuje cię każdy, i słaby, i zdrowy,
Dla ciebie miłe są ciemne piwnice,
Dla ciebie znośna duszność i ból głowy

Apostrofa do szklenicy (kufla) jest tu wzniosła, a przedmiot, do którego się zwraca, bardzo przyziemny. To właśnie kontrast sprawia, że fragment bawi.

Jak pisać o stylizacji patetycznej w analizie tekstu?

  1. Wskaż elementy podniosłego języka: uroczyste słowa, apostrofy, wykrzyknienia, przestawny szyk, archaizmy.
  2. Sprawdź, czy temat jest poważny: jeśli tak, to stylizacja patetyczna; jeśli błahy, to stylizacja humorystyczna.
  3. Opisz funkcję: podkreślenie wagi tematu, nastrój uroczysty, wzniosłość lub efekt komiczny.

Indywidualizacja języka

Charakterystyczny wygląd, sposób ubierania się, zachowanie, rytuały: istnieje wiele różnorodnych sposobów na wyróżnienie bohatera literackiego. Pośród nich kryje się jeszcze jeden, dosyć niepozorny. Jest nim wyróżnienie tego, jak mówi dana postać. Czy posługuje się językiem prostym, czy używa wielu ozdobników? Czy mówi poprawnie, a może popełnia błędy? Czy korzysta ze slangu, wtrąca elementy gwarowe, ma wady wymowy, własne powiedzonka?

Rozwiń: indywidualizacja języka, szczegóły i przykłady

Wszystkie te elementy powodują, że bohaterowie Twoich ulubionych książek stają się „jacyś”. Są bowiem metodami indywidualizacji języka. Dziś dowiesz się, czym jest indywidualizacja języka oraz jak może przydać Ci się w charakterystyce postaci.

Indywidualizacja języka: informacje podstawowe

Indywidualizacja języka jest bardzo specyficznym rodzajem stylizacji językowej. Do indywidualizacji języka w tekście mogą posłużyć bowiem pozostałe rodzaje stylizacji językowych, np. dialektyzacja, archaizacja, stylizacja patetyczna czy środowiskowa.

Warto wiedzieć

Stylizacja językowa to nadanie wypowiedzi cech, które zmieniają charakter używanego języka, np. stylizując go na język danej gwary lub konkretnej epoki, aby podkreślić atmosferę, nadać tekstowi autentyczności czy pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć specyfikę utworu.

Indywidualizację języka stosuje się najczęściej w dialogach między bohaterami. Można więc powiedzieć, że indywidualizacja języka jest po prostu specyficznym sposobem mówienia danej postaci w literaturze.

Jak wyróżnić bohatera językiem. Gwara: Staszek w Weselu. Powiedzonko: Hagrid, cholibka. Uproszczona składnia: Kali, Kali się nie bać. Obce wtrącenia: angielski w Lalce. Wada wymowy: zapis dosłowny lub opis narratora.
Sposoby indywidualizacji języka

Spójrz na przykład na postać parobka Staszka w Weselu Stanisława Wyspiańskiego. Staszek jest mieszkańcem wsi, stąd w jego wypowiedziach pojawia się sporo elementów zaczerpniętych z gwary. Spójrz na poniższe fragmenty jego wypowiedzi:

Że tak one ino kpiom.

Do zeniacki pirsy leń,
a wpół chyci, zwyobraco.

Juz bym do wos nic nie cuł -
ino ciągnie mnie bez pół.

Jeszcze barwniejszym przykładem jest Hagrid, bohater sagi książek o Harrym Potterze. Kultowe już cholibka, którym jakże często posługuje się Hagrid, jest wyjątkowym powiedzonkiem, przypisanym wyłącznie tej jednej postaci. Zarówno dialektyzacja (w przypadku Staszka), jak i wplatanie specyficznych powiedzonek (w przypadku Hagrida) są świetnymi przykładami indywidualizacji języka bohaterów w literaturze.

Warto wiedzieć

Dialektyzacja to stylizacja językowa polegająca na wprowadzeniu do utworu literackiego słownictwa, zwrotów lub form gramatycznych pochodzących z określonego dialektu ludowego.

W ramach indywidualizacji języka bohaterów można też wprowadzać specyficzny sposób artykulacji niektórych głosek, akcent lub wady wymowy. Jak można to zapisać w tekście? Sposobów jest kilka. Seplenienie, jąkanie czy nieumiejętność wymawiania niektórych głosek można zapisać dosłownie (np. zastępując w dialogu głoskę r głoską l, a głoskę c głoską cz). Bolesław Prus w Lalce zapisuje obce słowa tak, jak słyszy je prosty służący, który nie zna języków obcych:

„Jużci, to nie po niemieczku - mruczał służący - bo przecie wiem, że się mówi po niemieczku: bite majn her… I nie po francuszku, bo nie mówią mąsie, bążur, lendi…. I nie po żydowszku, i nie po nijakiemu, więc po jakiemu?…

Informację o konkretnym sposobie mówienia może jednak podać nam po prostu sam narrator. Tutaj znowu posłużymy się Lalką, w której roiło się od zagranicznych akcentów oraz słów czy zdań wtrącanych w całości w innych językach. Spójrz na poniższy fragment:

- Mówiłam cioci, że przyjdzie, i do tego z workiem złota - odezwała się po angielsku panna Izabela.
Hrabinie wystąpił na czoło rumieniec i gęsty pot. Zlękła się słów siostrzenicy, przypuszczając, że Wokulski rozumie po angielsku.

Innymi ciekawymi metodami na indywidualizację języka mogą być też charakterystyczne błędy językowe, jakie postać notorycznie popełnia, slang (czyli rodzaj stylizacji środowiskowej), często powtarzane słowa, a nawet konkretna długość wypowiadanych zdań. Zauważ, że nawet Pokemon Pikachu, powtarzający swoje słynne „Pika Pika”, został poddany indywidualizacji języka. Proste, prawda?

Indywidualizacja języka: zastosowanie

Indywidualizacja języka jest dosyć skomplikowanym zabiegiem stylizacyjnym. Wymaga od autora nieco kreatywności i sporej dozy pomysłowości. Chodzi w końcu o wymyślenie języka danej postaci w taki sposób, aby znacznie wyróżniała się od innych bohaterów świata przedstawionego.

Jeśli więc jedna postać w danym utworze ma charakterystyczne dla siebie powiedzonko, lepiej podchodzić ostrożnie do przypisywania innego powiedzonka kolejnym bohaterom. Kiedy wszyscy mówią utartymi schematami i każdy jest „jakiś” na siłę, dialogi zaczynają brzmieć dosyć sztucznie.

Jeżeli z kolei autor decyduje się na dialektyzację języka bohatera, nie powinien wprowadzać do tekstu zbyt wielu postaci mówiących danym dialektem. Bezwzględnie należy unikać też używania kilku dialektów jednocześnie. Najczęściej w zupełności wystarczy jeden Kaszub czy Ślązak, by powieść nabrała kolorów.

Ostatnia zasada dotyczy wprowadzania stylizacji środowiskowej. Tutaj już można wybrać sobie kilka specyficznych form językowych jednocześnie. Ważne jednak, aby były one prawidłowo dopasowane do bohaterów, bez nadmiarowego przesycania wypowiedzi charakterystycznymi zwrotami, np. z zawodowego żargonu czy slangu. Łatwo tutaj bowiem wejść w stereotypy i „ramy”, a jeśli postaci będą zbyt oczywiste, czytelnik szybko się znudzi. W końcu nie ma nic gorszego w literaturze niż schematyczni, przewidywalni bohaterowie.

Warto wiedzieć

Stylizacja środowiskowa to stylizacja językowa polegająca na wprowadzeniu do utworu literackiego słownictwa, zwrotów lub form gramatycznych pochodzących z języka charakterystycznego dla określonej grupy środowiskowej, zawodowej lub społecznej, np. języka prawniczego, slangu młodzieżowego lub gwary więziennej.

Jak pisać o indywidualizacji języka w analizie tekstu?

  1. Wskaż cechy mowy bohatera: gwara, powiedzonka, błędy, obce wtrącenia, długość zdań.
  2. Powiedz, czym te cechy się wyróżniają na tle języka innych postaci.
  3. Opisz funkcję: co dzięki mowie wiemy o postaci (pochodzenie, wykształcenie, charakter, nastrój).

Komentarze

Nikt jeszcze nie odpowiedział. Napisz pierwszy.