Muzyka, taniec i moda renesansu

Taniec renesansu: dworski blichtr i ludowa żywiołowość

Ludzie renesansu uwielbiali ruch. Tańce dzieliły się na dwie wyraźne kategorie: ludowe i dworskie. Te pierwsze były spontaniczne, proste i dostępne dla każdego. Te drugie wymagały żmudnej nauki, znajomości układów i nienagannych manier. Stanowiły widowisko samo w sobie. Wielkie uroczystości miały stały scenariusz. Najpierw wykonywano formalne, precyzyjne tańce dworskie. Dopiero po nich, często późną nocą, dworzanie zrzucali maskę powagi i bawili się w rytm swobodnych kroków ludowych.

Wiejskie pląsy dawały więcej radości, ale to tańce dworskie przetrwały w źródłach historycznych. Mistrzowie tańca spisywali kroki w specjalnych podręcznikach. Pierwsze drukowane instrukcje taneczne trafiły do rąk europejskiej arystokracji w XVI wieku. Opisywały układy w parach, w linii oraz w okręgu.

Francuzi bawili się przy branle – tańcu opartym na ruchu z boku na bok, wykonywanym najczęściej w kręgu. Z kolei z Włoch wywodziła się skoczna galiarda. Często następowała tuż po powolnej pawanie, dając tancerzom szansę na improwizację. Galiarda kryła w sobie krok zwany lavolta. Wymagał on intymnego uścisku – partner unosił kobietę do góry i wykonywał obrót. Z tego ruchu wyewoluował osobny taniec, La Volta, wywołujący na dworach potężne skandale obyczajowe.

Wśród tańców ludowych królował włoski saltarello. Opierał się na podwójnym kroku zwieńczonym podskokiem. W XVI wieku trafił na salony. Wykonywały go często grupy kurtyzanW renesansie wykształcona kobieta do towarzystwa, obracająca się w najwyższych kręgach dworskich. przebranych za mężczyzn. Największe triumfy święcił jednak na ulicach Rzymu w okresie karnawałuCzas zimowych zabaw i maskarad przed wielkim postem, szczególnie huczny we włoskich miastach.. W parze z saltarello szło prowansalskie estampie. Składało się z powtarzanych fraz muzycznych, kończonych na przemian w sposób otwarty i zamknięty.

Muzyka renesansu: od chorału do polifonii

Średniowieczne, łacińskie chorały gregoriańskieTradycyjny, jednogłosowy śpiew liturgiczny Kościoła katolickiego, wykonywany wyłącznie w języku łacińskim. ustępowały miejsca nowym brzmieniom. W kościołach dominowały msze i motetyWielogłosowa forma wokalna, początkowo wyłącznie religijna, z czasem zyskująca świeckie teksty., wykonywane a cappellaStyl wykonawstwa muzycznego polegający na śpiewie wielogłosowym bez towarzyszenia instrumentów. lub z instrumentami. Kompozytorzy sakralni śmiało czerpali z melodii świeckich. Na dworach śpiewano madrygałyŚwiecka pieśń wielogłosowa, często o tematyce miłosnej, bardzo popularna we Włoszech. i laudy, coraz częściej w językach narodowych.

Renesans to epoka wielogłosu. Odrzucono średniowieczną dominację jednego głosu (tenoru) na rzecz układu czterogłosowego. Tworzono frotolle, kanony, chansony i pieśni z akompaniamentem lutniStrunowy instrument szarpany o pudle rezonansowym w kształcie połówki migdała, symbol renesansowej poezji.. Kompozycje zapisywano oddzielnie dla każdego instrumentu – współczesna pięciolinia jeszcze nie istniała. Rytm wyznaczały całe nuty.

• ~1440
  Wynalazek druku

  Ruchoma czcionka Jana Gutenberga drastycznie obniża koszty i popularyzuje zapis nutowy w Europie.

• 1537
  Tabulatura Jana z Lublina

  Początek prac nad największym zbiorem renesansowej muzyki europejskiej w Polsce.

• 1580
  Melodiae na psałterz polski

  Mikołaj Gomółka wydaje zbiór 150 utworów do tekstów psalmów przetłumaczonych przez Jana Kochanowskiego.

• 1600
  Narodziny opery

  Premiera „Rozmów duszy z ciałem” Emilio de' Cavalieriego, jednego z pierwszych dzieł operowych.

Wielki rozkwit kunsztownej polifoniiTechnika kompozytorska polegająca na równoczesnym prowadzeniu kilku samodzielnych linii melodycznych. to zasługa szkoły flamandzkiej. Jan Ockeghem zasłynął jako mistrz skomplikowanych kanonów i kontrapunktuSztuka łączenia niezależnych linii melodycznych w jedną harmonijną całość.. Obok niego tworzyli Jakub Obrecht, Josquin des Prez i Mikołaj Gombert. W drugiej połowie XVI wieku muzyka zaczęła ściśle podporządkowywać się tekstowi, co zaowocowało zjawiskiem polichóralności.

Pod koniec stulecia wyodrębniła się czysta muzyka instrumentalna. Powstały nowe formy: canzona, toccata, ricercar i fantazja. Rzemieślnicy tworzący instrumenty zyskiwali status gwiazd. Grali na instrumentach dętych blaszanych (trąbka suwakowa, kornet), drewnianych (szałamaja, fletnia, dudy) oraz smyczkowych. Królowała viola da gambaDawny instrument smyczkowy trzymany między kolanami, przodek dzisiejszej wiolonczeli., lira, klawesynInstrument klawiszowy, w którym struny są szarpane przez specjalne piórka, poprzednik fortepianu. i wirginałNiewielki instrument klawiszowy, popularny w domach zamożnych mieszczan i na dworach..

Muzyka polskiego renesansu

Polska scena muzyczna czerpała z zachodnich wzorców. Zakonnik Jan z Lublina stworzył monumentalną tabulaturęDawny system zapisu muzycznego, używający liter, cyfr lub znaków zamiast tradycyjnych nut na pięciolinii., gromadzącą dzieła mistrzów europejskich. Najwszechstronniejszym rodzimym twórcą był Mikołaj z Krakowa, autor mszy, pieśni (m.in. „Wesel się Polska Korono”) i tańców. Złoty wiek polskiej muzyki przypadł na czasy ostatnich JagiellonówDynastia panująca w Polsce i na Litwie (1386–1572), za ich rządów kultura renesansowa przeżywała rozkwit.. Na Wawelu tworzyli Wacław z Szamotuł i Marcin Leopolita.

Moda renesansu: klatki z jedwabiu i złota

Strój w renesansie był manifestacją władzy i bogactwa. Rozwój handlu sprowadził do Europy nowe materiały. JedwabLuksusowa, gładka tkanina sprowadzana początkowo z Azji, w renesansie zarezerwowana dla najwyższych warstw społecznych., aksamitMiękka, puszysta tkanina z krótkim włosem, często używana do szycia reprezentacyjnych szat dworskich. i brokatGruba tkanina jedwabna przetykana złotą lub srebrną nicią, tworząca wypukłe wzory. zarezerwowano wyłącznie dla arystokracji – łamanie tego zakazu przez biedotę surowo karano. Szaty zdobiono złotymi haftami ilustrującymi sceny biblijne lub motywy roślinne.

Początek XVI wieku przypominał jeszcze modę średniowieczną. Kobiety nosiły dwie warstwy: suknię spodnią i wierzchnią z długim trenem. Kwadratowe dekolty wykańczano klejnotami. Około 1525 roku zrezygnowano z sukni wierzchniej na rzecz ozdobnych gorsetów przypominających pasy, zapinanych na kluczyk. Wielowarstwowość miała praktyczne uzasadnienie – w kamiennych zamkach panował dotkliwy chłód.

Prawdziwa rewolucja nadeszła w połowie stulecia wraz z dominacją hiszpańskiej linii HabsburgówPotężna dynastia europejska, w XVI wieku władająca m.in. Hiszpanią, Austrią i Niderlandami.. Moda stała się sztywna i niewygodna. Kobiety uwięziono w konstrukcjach z metalowych stelaży, fiszbinachElastyczne płyty z pyska wieloryba, używane do usztywniania gorsetów i sukni. i fortugałach (stalowych obręczach). Poszczególne części garderoby szyto osobno. Dominowała czerń, ale stanowiła ona jedynie tło dla setek pereł, rubinów i diamentów. Suknie przypominały jubilerskie zbroje.

Symbolem epoki stała się kryzaFałdowany, okrągły kołnierz noszony przez kobiety i mężczyzn, symbol statusu w XVI wieku.. Dzięki wynalezieniu krochmaluPłyn na bazie skrobi roślinnej używany do usztywniania tkanin, np. kołnierzy i mankietów., te fałdowane kołnierze usztywniano do absurdalnych rozmiarów, przypominających koła wozu. Pod koniec XVI wieku sztywne trendy hiszpańskie wyparła lżejsza moda francuska, faworyzowana przez Elżbietę I. Pojawiły się głębokie dekolty, talie w kształcie litery V i krótsze spódnice odsłaniające zdobione pantofelki.

Kaptury, peruki i toksyczny makijaż

Wyjście z gołą głową groziło karą. Kobiety nosiły ozdobne kaptury. Angielski przypominał stożkowaty namiot, francuski był mniejszy i zdobiony podkowiastą koroną, a kaptur Marii Stuart miał kształt serca. Włosy upinano w ciasne koki i chowano pod złotymi siateczkami.

Pod koniec epoki fryzury urosły do monstrualnych rozmiarów. Na dworze Elżbiety I włosy tapirowano, wpinano w nie klejnoty, druty i sztuczne pasma. Ideałem piękna było wysokie, szerokie czoło, dlatego bezwzględnie unikano grzywek.