Teatr szekspirowski

Narodziny potęgi angielskiej sceny

W połowie XVI wieku na Wyspach Brytyjskich zapanował idealny klimat dla rozwoju teatru. Prawdziwym impulsem było wybudowanie w 1576 roku sceny „The Theatre” w Londynie. Brytyjczycy wszystkich stanów społecznych interesowali się dramatem. Z wielkim zniecierpliwieniem oczekiwali na przebłysk geniuszu któregoś z rodzimych twórców. Jak pisze badacz historii teatru Allardyce Nicoll:

„W teatrze rodziła się nowa forma sceniczna, bogata w możliwości, które trzeba było dopiero odkryć, i zwrócona twarzą nie do dekoratora, lecz ku aktorowi interpretującemu słowa dramatopisarza”

Włoska scena upadała przez zbyt wyrazisty podział na teatry amatorskie i zawodowe oraz teoretyzację sztuk. We Francji rozwój hamowała skomplikowana sytuacja polityczna i brak profesjonalnych dramatopisarzy. Scena hiszpańska podupadła na skutek swojej prowincjonalności. Właśnie wtedy nastała era dominacji Anglii. W 1580 roku na scenę wkroczyła grupa młodych, wykształconych dramaturgów, tworzących zgodnie z ludową konwencją. Byli to między innymi Robert Greene, Thomas Lodge, George Peele oraz Thomas Kyd.

Poprzednicy i mistrz

Na najważniejszych twórców trzeba było poczekać. W 1580 roku mieli zaledwie po szesnaście lat. Pierwszy z nich, Christopher Marlowe, studiował w Cambridge. Drugi, William Szekspir, pomagał ojcu w handlowaniu wełną. Szekspir zaangażował się w teatr elżbietańskiZjawisko kulturowe w Anglii za panowania Elżbiety I (1558-1603), charakteryzujące się rozkwitem dramatu i budową publicznych scen. w wieku dwudziestu ośmiu lat. Trafił w idealny moment. Mógł wchłonąć atmosferę humanizmuGłówny prąd intelektualny renesansu, stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego naturę i godność. w jego szczytowym momencie, a jednocześnie zastał świeże wzory, które dopiero czekały na uszlachetnienie.

Londyn przełomu lat 80. i 90. XVI wieku żył nowoczesnym stylem pisania. Był to wynik syntezy dwóch tradycji. Pierwsza obejmowała czasy dynastii Tudorów, kiedy dominował moralitetŚredniowieczny i renesansowy dramat o charakterze dydaktycznym, w którym alegoryczne postaci walczyły o duszę człowieka.. Ukazywał on losy bohatera zmagającego się z wyborem pomiędzy dobrem a złem, a fabuła była wysoce symboliczna. Druga tradycja, klasyczna, wywodziła się z myśli Arystotelesa. Dramaty tego typu wystawiano na scenach uniwersyteckich, często po łacinie. Przestrzegały one zasady trzech jednościKlasyczna reguła dramatyczna wymagająca ograniczenia akcji do jednego wątku, jednego miejsca i czasu nieprzekraczającego 24 godzin. oraz zasady decorumAntyczna zasada zgodności treści z formą, nakazująca m.in. pisanie tragedii stylem wysokim, a komedii niskim.. Były statyczne, oparte na długich monologach.

Pojawienie się sztuk Thomasa Kyda i Christophera Marlowe’a zrewolucjonizowało brytyjski teatr. Ich dzieła łączyły retoryczną złożoność sztuk akademickich z wulgarną energią moralitetów. Zainspirowany tym stylem Szekspir zaczął tworzyć sztuki, które grały na uczuciach widowni, będąc jednocześnie traktatami o człowieczeństwie.

Szekspirowska rewolucja dramatyczna

Sztuki Szekspira uchodzą za najwybitniejsze dzieła światowej literatury. Trzydzieści osiem utworów dzieli się na trzy grupy: tragedie, dramaty historyczne i komedie. Wśród arcydzieł wymienia się: „Romeo i Julię”, „Makbeta”, „Hamleta”, „Otella”, „Króla Leara”, „Sen nocy letniej”, „Juliusza Cezara”, „Wiele hałasu o nic”, „Burzę”, „Kupca Weneckiego”, „Ryszarda III” czy „Poskromienie złośnicy”.

W tragediach Szekspir demonstrował niezależność wobec formy klasycznej. Koncentrował się na ludziach wysoko urodzonych, a sprawy państwowe czynił podstawą fabuły. Jego pierwsze utwory, jak pompatyczny „Tytus Andronicus”, były zbliżone do moralitetów. Z czasem styl stał się subtelny i indywidualny, czego dowodzi „Hamlet”.

To, co Marlowe i Kyd uczynili dla tragedii, John Lyly i George Peele zrobili dla komedii. Wprowadzili błyskotliwe dialogi, romantyczną akcję i egzotykę. Ukształtowało to sposób pisania Szekspira. Widać to w „Komedii pomyłek”, opartej na rzymskiej sztuce Plauta „Menaechmi”. Większość jego dzieł w tym gatunku to komedie romantyczneW epoce elżbietańskiej sztuka o tematyce miłosnej, pełna zwrotów akcji, przebieranek i szczęśliwych zakończeń., gdzie miłosna intryga stanowi główną oś akcji.

Ewolucja stylu i język

Szekspir osiągnął artystyczną dojrzałość pod koniec panowania Elżbiety I. W pierwszych latach panowania Jakuba I musiał dostosować się do nowych trendów. Gust publiczności zwrócił się ku dramatycznej satyrze, a następnie tragikomediiGatunek dramatyczny łączący elementy tragiczne z komicznymi, często kończący się pomyślnie mimo dramatycznych zwrotów akcji., spopularyzowanej przez Johna Fletchera, z którym Szekspir współpracował.

Wpływ młodszych dramaturgów, Johna Marstona czy Bena Jonsona, widać w dramatyzacji żądzy i chciwości. Stały się one głównymi siłami napędowymi bohaterów mrocznych tragedii z epoki jakobińskiejOkres w historii Anglii za panowania Jakuba I Stuarta (1603-1625), charakteryzujący się mroczniejszym tonem w literaturze.. W ostatnich utworach pisarz powrócił jednak do elżbietańskich komedii romantycznych.

Szekspir perfekcyjnie opanował pentametr jambicznyWzorzec rytmiczny wiersza składający się z pięciu stóp, z których każda ma jedną sylabę nieakcentowaną i jedną akcentowaną.. W dialogi wplatał wiersz białyWiersz pozbawiony rymów, oparty wyłącznie na rytmie, często stosowany w dramacie elżbietańskim.. Bawił się wieloznacznością, niedopowiedzeniem i grami słownymi. Humor przenikał większość jego dzieł, niezależnie od gatunku.

Drewniane „O”, czyli The Globe

Większość sztuk mistrza wystawiono w londyńskich teatrach „Globe Theatre” oraz „Blackfriars Theatre”. Występowali w nich wyłącznie męscy aktorzy z Trupy Lorda Szambelana, którą kierował sam Szekspir. Do najbardziej znanych należeli: Richard Burbage (odgrywał główne role w pierwszych inscenizacjach „Hamleta”, „Otella”, „Ryszarda III” czy „Króla Leara”), Richard Cowley, William Kempe (popularny aktor komediowy, zastąpiony przez Roberta Armina), Henry Condell i John Heminges. To im ludzkość zawdzięcza zgromadzenie dzieł Szekspira i wydanie ich w Pierwszym folioPierwsze zbiorowe wydanie dzieł Szekspira z 1623 roku, uratowało wiele jego sztuk przed zapomnieniem. w 1623 roku, już po śmierci mistrza.

• 1576
  Budowa „The Theatre”

  Powstaje pierwszy stały budynek teatralny w Londynie.

• 1599
  Otwarcie „The Globe”

  Trupa Szekspira buduje własny teatr na południowym brzegu Tamizy.

• 1603
  Powstanie Ludzi Króla

  Jakub I obejmuje mecenat nad zespołem Szekspira.

• 1613
  Pożar „The Globe”

  Teatr płonie od wystrzału z armaty podczas spektaklu „Henryk VIII”.

• 1623
  Wydanie Pierwszego folio

  Aktorzy Szekspira publikują pośmiertnie zbiór jego 36 sztuk.

Początkowo trupa pracowała na scenach „The Theatre” oraz „Curtain”. Po pladze dżumyEpidemie czarnej śmierci regularnie nawiedzające Londyn, wymuszające zamykanie teatrów ze względów sanitarnych. z 1592 roku sztuki odgrywała Trupa Lorda Szambelana. Szybko okazało się, że dramaty zapełniają widownie w błyskawicznym tempie. Kiedy właściciel „The Theatre” nie przedłużył umowy, aktorzy zbudowali za własne pieniądze drewniany teatr „Globe Theatre” („Pod kulą ziemską”) w dzielnicy Southwark. Uroczyste otwarcie miało miejsce jesienią 1599 roku, a pierwszą premierą był „Juliusz Cezar”.

Teatr pozbawiony był dachu. Posiadał ruchomą scenę, nad którą zawieszony był wielki baldachim. Dwupoziomowa fasada na tyle sceny zaopatrzona była w okna, z których odgrywano słynną scenę balkonową z „Romea i Julii”. Szekspir unikał rekwizytów. Z powodu nakazu władz miasta, spektakle w niezadaszonych teatrach nie mogły trwać dłużej niż dwie godziny. Odgrywano je z zawrotną prędkością, a teksty często skracano.

Inną sceną był „Blackfriars Theatre”. Zadaszony gmach wybudował James Burbage, impresarioOsoba organizująca występy teatralne lub muzyczne, pełniąca rolę menedżera i producenta. Trupy Lorda Szambelana. W 1608 roku zespół Szekspira przejął scenę. Dwa teatry umożliwiały wystawianie sztuk przez cały rok: wiosną i latem w „Globe”, jesienią i zimą w „Blackfriars”.

W 1603 roku Trupa Lorda Szambelana zmieniła nazwę na Ludzi Króla, gdy mecenatOpieka wpływowych i bogatych osób nad twórcami sztuki, często wiążąca się ze wsparciem finansowym. objął Jakub I. Scenografia „Blackfriars Theatre” stała się pełna przepychu i nowinek technicznych. Spektakle okraszono muzyką i efektami dźwiękowymi. Szekspir zaprzestał działalności niedługo przed wybuchem wojny trzydziestoletniej, zostawiając po sobie teatr całkowicie odmieniony.