Maria - opracowanie
„Maria” Antoniego Malczewskiego to pierwsza polska powieść poetycka, wprowadzająca na rodzimy grunt wzorce wypracowane przez George'a Byrona. Utwór opiera się na autentycznej zbrodni dokonanej na Gertrudzie Komorowskiej, przeniesionej w realia siedemnastowiecznej Ukrainy. Dzieło wyróżnia się skrajnym pesymizmem, fragmentaryczną narracją oraz nowatorskim podejściem do formy.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Bo w życiu choć ta jedność - ze rozkosz z cierpieniem,
Trud, nuda, wstyd i sława, kończą się - znużeniem.
(Maria, pieśń II)
Geneza i historyczne inspiracje
Antoni Malczewski wydał swoje największe dzieło w 1825 roku. Przeniósł tym samym europejski gatunek powieści poetyckiejRomantyczny gatunek synkretyczny, łączący epikę z liryką, charakteryzujący się fragmentaryczną fabułą i tajemniczością. na polski grunt. Bezpośrednią inspiracją do napisania utworu była głośna zbrodnia z 13 lutego 1771 roku.
Ofiarą historycznej zbrodni była Gertruda Komorowska – pierwsza żona Szczęsnego Potockiego, późniejszego współtwórcy konfederacji targowickiejSpisek magnacki z 1792 roku zawiązany w porozumieniu z Rosją, wymierzony przeciwko reformom Sejmu Czteroletniego.. Morderstwo zaplanował teść kobiety, wojewoda wołyński Franciszek Salezy Potocki. Dworzanie porwali ciężarną Gertrudę, udusili ją poduszkami w saniach, a ciało wrzucili do przerębli.
Zgodnie z postulatami twórców gatunku, takich jak George Gordon Byron i Walter ScottSzkocki pisarz, twórca nowożytnej powieści historycznej, wywierający ogromny wpływ na literaturę romantyczną., poemat nie jest wierną rekonstrukcją faktów. Malczewski potraktował historię jako luźną inspirację. Przeniósł czas akcji w XVII wiek, a wydarzenia umiejscowił na Ukrainie. Zmienił również imiona bohaterów oraz kluczowy motyw psychologiczny – literacki Wacław szczerze kocha Marię, podczas gdy historyczny Szczęsny nie darzył Gertrudy głębszym uczuciem.
Cechy romantycznego gatunku
Utwór składa się z dwóch pieśni (z czego pierwsza stanowi przygotowanie do głównej akcji) i realizuje kluczowe założenia romantycznej estetyki.
Akcja pozbawiona jest ścisłej chronologii, a luki w fabule potęgują nastrój tajemnicy i grozy.
Połączenie obiektywnej relacji epickiej z subiektywnymi, lirycznymi wyznaniami narratora.
Dzikie, stepowe krajobrazy współgrają z tragicznymi losami bohaterów.
Bajronowski pesymizm
Całość przenika skrajny, bajronowski pesymizmPostawa charakteryzująca się buntem przeciwko światu, poczuciem wyobcowania, samotnością i głębokim pesymizmem.. Malczewski zapowiada ten ton już w dedykacji skierowanej do Juliana Ursyna Niemcewicza:
Nie znajdziecie w moich wierszach tego powabu, który swoim nadawać umiecie; tęskne i jednostajne jak nasze pola i jak mój umysł, ciemną tylko farbą zakryślą Wam nie wykończone obrazy (...).
Narrator regularnie przerywa tok wydarzeń własnymi refleksjami o bezsensie ludzkich działań. Obie pieśni kończą się słynnym, refrenowym wersem: I pusto – smutno – tęskno w bujnej Ukrainie!
Tragizm bohaterów
„Maria” to poetycki obraz dawnej Rzeczypospolitej, w której szlachta potrafiła poświęcić życie w obronie ojczyzny. Tragedia dotyka tu każdego z głównych bohaterów. Ginie niewinna i wrażliwa Maria. Klęskę ponosi jej ojciec, Miecznik – prawy żołnierz walczący ze Szwedami i TataramiKoczownicze ludy tureckie i mongolskie, które w XVII wieku regularnie najeżdżały wschodnie rubieże Rzeczypospolitej., który po powrocie z bitwy odnajduje martwą córkę. Tragiczny los spotyka również Wacława. Jako syn potężnego zbrodniarza, którego chroni pozycja społeczna, musi żyć z piętnem czynów ojca.
Teresa Nowacka tak podsumowuje problematykę poematu:
Na bohaterów poematu Malczewskiego czyha wciąż tajemniczy, nieubłagany los, czatując wszędzie – w chmurach, na stepie, w drugim człowieku jako potężna, destruktywna siła, pilnująca, aby na świecie triumfowała niesprawiedliwość, zło i okrucieństwo.
Dzieło Malczewskiego wywarło ogromny wpływ na polski romantyzm. Bezpośrednią parafrazą utworu jest poemat „Wacław” autorstwa Juliusza Słowackiego. Sama „Maria” zyskała międzynarodowe uznanie i doczekała się tłumaczeń na kilkanaście języków, w tym angielski, francuski, niemiecki, włoski i ukraiński.