Filozofia romantyzmu - Fichte, Schelling, Hegel

• 1794
  Teoria wiedzy

  Fichte publikuje pierwsze zarysy swojej filozofii jaźni.

• 1799
  System filozofii przyrody

  Schelling ogłasza naturę żywym, duchowym organizmem.

• 1807
  Fenomenologia ducha

  Hegel wydaje swoje przełomowe dzieło o rozwoju świadomości.

Johann Gottlieb Fichte (1762–1814)

Uważał siebie za jedynego godnego następcę Immanuela KantaNiemiecki filozof oświeceniowy, twórca krytycyzmu, badający granice ludzkiego poznania.. Droga Fichtego na akademicki szczyt była wyboista. Dorastał w skrajnym ubóstwie. W dzieciństwie pracował jako pastuch w łużyckiej wsi. Dzięki pomocy lokalnego mecenasa zdobył wykształcenie. Studiował teologięDyscyplina wiedzy zajmująca się badaniem natury Boga i religii., ale długo nie potrafił znaleźć życiowego celu. Dopiero lektura dzieł Kanta obudziła w nim prawdziwego filozofa.

Dzięki protekcji mistrza otrzymał posadę dyrektora katedry filozofii w Jenie. Napisał tam swoje najważniejsze traktaty, w tym „Teorię wiedzy” (1796) oraz „System nauki o moralności” (1798). Z czasem przeniósł się do Berlina, gdzie objął stanowisko rektora uniwersytetu.

Fichte domagał się, by filozofia ujęła całą wiedzę w zwarty system oparty na jednej zasadzie. Szukał odpowiedzi nie tylko na pytanie, jak jest, ale przede wszystkim – jak być powinno. Odrzucił ostrożność Kanta. Zamiast tego wrócił do metody dedukcjiMetoda logicznego wnioskowania od ogółu do szczegółu.. Za punkt wyjścia uznał epistemologięDział filozofii zajmujący się teorią poznania – tym, skąd wiemy to, co wiemy.. W odwiecznym sporze o to, co było pierwsze – idea czy byt – opowiedział się radykalnie po stronie idei.

Stworzył filozofię wolności. Twierdził, że każdy, kto czuje się wolny, jest idealistąKierunek filozoficzny uznający pierwotność idei (ducha, myśli) wobec materii.. Ludzie bierni to realiści. Odrzucał empiryzmPogląd, według którego poznanie opiera się wyłącznie na doświadczeniu zmysłowym.. Uważał, że rzeczywistość wyrasta z niedoścignionego ideału. Wolność traktował jako absolutny nakaz moralny. Dobry czyn to czyn wolny, wypływający z wnętrza. Bierność i poddawanie się zewnętrznym naciskom uważał za zło.

Fichte stworzył też projekt polityczny – „Zamknięte państwo handlowe” (1800). Postulował pełną kontrolę państwa nad gospodarką i całkowite odcięcie od wpływów zagranicznych. Miało to chronić obywateli i utrwalać narodowy charakter. Władysław Tatarkiewicz podsumowuje jego wpływ:

Fichte oddziałał tylko w swojej ojczyźnie, ale dla niej był myślicielem przełomowym, który filozofię przerzucił od krytycyzmu do idealistycznej metafizykiDział filozofii badający najogólniejsze własności bytu i to, co wykracza poza doświadczenie.. Schelling i Hegel poszli jego torem. (...) Oddziałał też politycznie. Przyczynił się do rozbudzenia nacjonalizmuPostawa społeczno-polityczna uznająca naród za najwyższe dobro i podstawową formę organizacji społeczeństwa. niemieckiego.

Friedrich Wilhelm Joseph Schelling (1775–1854)

Bystry, pomysłowy, ale pozbawiony naukowej ścisłości. Schelling był w połowie filozofem, w połowie poetą. Filozofię traktował jako kwestię natchnienia i geniuszu. Pracował na pięciu wszechnicachDawne określenie uniwersytetu lub szkoły wyższej.. Jego poglądy ewoluowały tak szybko, że nigdy nie stworzył jednego, spójnego systemu.

Działalność Schellinga dzieli się na cztery etapy. Zaczynał jako uczeń Fichtego. Potem stworzył własną filozofię przyrody. Następnie próbował zbudować uniwersalny „system tożsamości”. Pod koniec życia zwrócił się ku teozofiiDoktryna filozoficzno-religijna opierająca się na mistycznym poznaniu Boga i świata duchowego., badając mitologię i objawienie.

Dla Schellinga ważniejsza od etyki była estetykaDział filozofii zajmujący się pięknem i sztuką.. Za najwyższy twór człowieka uznawał sztukę. Filozofów zrównywał z artystami. Postulował też zbliżenie filozofii do religii, którą pojmował jako uczucie całkowitej zależności człowieka od Boga.

Odrzucał empiryczne przyrodoznawstwoZespół nauk badających naturę metodami opartymi na doświadczeniu i obserwacji.. Interesował go proces stawania się przyrody, a nie jej gotowe formy. Wierzył, że nad naturą i ludzką jaźnią góruje Absolut. Zmysłom nie ufał. Poznanie opierał na intuicji intelektualnejBezpośrednie, pozarozumowe i pozazmysłowe uchwycenie prawdy lub istoty rzeczy.. Jak zauważa Tatarkiewicz:

Toteż estetyka, filozofia przyrody i filozofia religii były punktami największego napięcia w myśli Schellinga. (...) zajął naczelne miejsce wśród idealistów XIX wieku jako filozof przyrody.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831)

Twórca najpotężniejszego systemu idealistycznego. Hegel był flegmatykiem i fatalnym mówcą. Pisał językiem ciężkim, formalnym i nieprzystępnym. Mimo to na jego wykładach sale pękały w szwach. Zdominował umysłowość niemiecką XIX wieku.

Początkowo współpracował z Schellingiem w Jenie. Z czasem ich drogi się rozeszły. Romantyczny Schelling cenił natchnienie, Hegel miłował surowe schematy i żelazną logikę. Swoją filozofię oparł na spekulacjiRozumowanie oderwane od doświadczenia, opierające się na abstrakcyjnych założeniach.. Do jego najważniejszych dzieł należą „Fenomenologia ducha” (1807) oraz „Nauka logiki” (1812–1816).

Hegel uważał, że rzeczy są pochodnymi myśli. Byt postrzegał jako całość – tylko wtedy był on racjonalny i logiczny. Złamał wiekowe przekonanie, że Absolut jest niezmienny. Odrzucając PlatonaStarożytny filozof grecki, twórca idealizmu obiektywnego (teorii idei)., stanął po stronie HeraklitaGrecki filozof głoszący ciągłą zmienność bytu (panta rhei – wszystko płynie). i ArystotelesaStarożytny filozof, uczeń Platona, kładący nacisk na logikę i rozwój formy.. Byt ewoluuje. Rozwija się. Każdy jego stan wynika logicznie z poprzedniego.

Sprzeczność była dla Hegla najgłębszą naturą świata. Romantycy szukali sprzeczności w duszy, Hegel widział je we wszystkim. Ten dialektycznyMetoda filozoficzna polegająca na dochodzeniu do prawdy poprzez ścieranie się przeciwieństw. rozwój dotyczył przyrody, kultury, prawa i religii.

W filozofii dziejów Hegel przedkładał ogół nad jednostkę. Państwo uważał za najwyższy szczebel ustroju społecznego – twór pierwotny i konieczny. Historię postrzegał jako stopniowe kształtowanie się „ducha świata”. W każdej epoce inny naród reprezentował tego ducha, dominując nad resztą. Piękno sztuki uważał za wyraz absolutu, ale jeszcze wyżej stawiał religię. Dzieje religii dzielił na etapy, których zwieńczeniem miał być chrystianizmChrześcijaństwo; religia oparta na naukach Jezusa Chrystusa..

Tatarkiewicz tak podsumowuje to gigantyczne przedsięwzięcie:

Największą dziedziną filozofii Heglowskiej była filozofia kultury. Wydała ona wielką koncepcję idealistyczną dziejów, wielkie koncepcje prawa, państwa, sztuki, religii, filozofii. Koncepcje te cechuje połączenie dwóch sposobów widzenia, logicznego i ewolucyjnego: każda postać kultury jest tu pojęta jako przemijający etap rozwoju, ale etap konieczny.