Motyw kobiety w Sklepach cynamonowych
Kobiety w prozie Brunona Schulza nie są zwykłymi bohaterkami, lecz uosobieniem potężnych sił biologicznych. Ich fizyczność i zmysłowość stanowią brutalną przeciwwagę dla męskiego świata wyobraźni oraz filozoficznych spekulacji. Zrozumienie tego podziału pozwala właściwie odczytać konflikt między materią a duchem, który napędza całą fabułę zbioru opowiadań.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W opowiadaniach z Drohobycza kobiecość to żywioł. Nie znajdziemy tu klasycznych portretów psychologicznych ani romantycznych uniesień. Kobiety funkcjonują jako uosobienie materiiW filozofii Schulza to bierna, ale ekspansywna substancja, z której zbudowany jest świat, przeciwstawiana duchowi.. Ich ciała, zapachy i codzienne gesty działają jak grawitacja, która brutalnie sprowadza męskich bohaterów na ziemię.
Dla dorastającego narratora ten świat jest równie pociągający, co przerażający. To królestwo biologicznego determinizmu. Stoi ono w całkowitej opozycji do sfery logosuZ greckiego: słowo, rozum. Tutaj oznacza męski świat intelektu, idei i twórczej wyobraźni., poezji i oderwanych od rzeczywistości rojeń. Kobiecość po prostu jest – głośna, mięsista, nieznosząca sprzeciwu.
Jak motyw się przejawia?
Władza pantofelka nad demiurgiem
Służąca Adela całkowicie dominuje nad ojcem, Jakubem. Stary kupiec, który w zaciszu sklepu tworzy alternatywne kosmogonie i wygłasza Traktat o manekinachCykl wykładów Jakuba, w których głosi on pochwałę tandety i prawo człowieka do tworzenia własnych, niedoskonałych form życia., w jej obecności staje się bezradny. Dziewczyna nie używa argumentów. Wystarczy wysunięta noga w pantofelku lub groźba łaskotania, by zagonić go do kąta. Ten prosty, fizyczny gest niszczy wszelkie metafizyczne spekulacje. Trywialna cielesność wygrywa z potęgą umysłu.
Mięsistość bez formy podczas rodzinnej wizyty
Wizyta u ciotki Agaty to zderzenie z biologiczną nadwyżką. Kobieta nie wykonuje żadnych znaczących czynności fabularnych. Jej siła tkwi w samej obecności. To postać o ciele bujnym, tłustym, niemal fermentującym. Rozlewa się w przestrzeni, przytłaczając otoczenie swoją fizycznością. Nie ma tu miejsca na erotyczną fascynację. Jest raczej obserwacja żywej, niekontrolowanej tkanki, która rozrasta się według własnych, niezrozumiałych praw.
Uliczne zagadki materii
Józef często obserwuje mieszkanki miasta w przestrzeni publicznej. Te spojrzenia są fragmentaryczne i pełne zmysłowego napięcia. Skupiają się na detalach: fragmencie uda, szeleście sukni, specyficznym zapachu. Brakuje tu idealizacji znanej z dawnych epok. Uliczne przechodnie jawią się jako ucieleśnienie tajemnicy płci, której młody obserwator nie potrafi jeszcze rozszyfrować.
Funkcja motywu
Podział na płcie służy zilustrowaniu fundamentalnego konfliktu filozoficznego. To starcie poetyckiej sublimacji z twardym, biologicznym faktem. Męska chęć nadawania światu formy i sensu zawsze rozbija się o mur obojętnej, samowystarczalnej natury.
W literaturze dwudziestolecia międzywojennego często powracał motyw witalizmuPrąd filozoficzny i literacki podkreślający wartość pędu życiowego, biologicznej siły i instynktów.. Pisarze, odrzucając dziewiętnastowieczną duchowość, fascynowali się nagim życiem, instynktami i fizjologią, co w tym zbiorze opowiadań przybrało formę groteskowego kultu materii.
Lęk przed tą siłą ma wymiar czysto egzystencjalny. Cielesność istnieje bez pytania o cel. Przetrwa każdą ideę i każdą teorię.
Kobiecość w tym świecie to ostateczna instancja rzeczywistości. Nie potrzebuje idei, by istnieć – po prostu trwa, obojętna na ludzkie próby nadania jej wyższego sensu.
Ostateczny wniosek płynący z utworu jest brutalny: słowo może opisywać rzeczywistość, ale nigdy jej nie pokona. Biologia zawsze upomni się o swoje prawa, sprowadzając człowieka do poziomu śmiertelnego organizmu.