Sklepy cynamonowe a Proces Franza Kafki
Bruno Schulz i Franz Kafka stworzyli w swoich dziełach duszne, labiryntowe światy, w których rzeczywistość wymyka się logicznemu poznaniu. Zestawienie „Sklepów cynamonowych” i „Procesu” ukazuje dwa różne oblicza absurdu oraz odmienne sposoby radzenia sobie z opresyjnym systemem i rozpadem autorytetów. Analiza porównawcza obu tekstów pozwala zrozumieć ewolucję prozy dwudziestolecia międzywojennego oraz kondycję wyobcowanej jednostki w Europie Środkowej.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Punkt wyjścia
Bruno Schulz wydał Sklepy cynamonowe w 1934 roku. Franz Kafka pisał Proces w latach 1914–1915. Dzielą ich dwie dekady, ale literackie pokrewieństwo jest uderzające. Obaj twórcy to zasymilowani ŻydziOsoby pochodzenia żydowskiego, które przejęły język i kulturę narodu, wśród którego żyły. z peryferii Europy Środkowej, wychowani w kulturze habsburskiejWielonarodowa, zbiurokratyzowana kultura Austro-Węgier, charakteryzująca się specyficznym klimatem schyłkowości.. Zbudowali prozy, w których świat odmawia posłuszeństwa logice.
Schulz doskonale znał twórczość praskiego pisarza. Współtworzył i firmował swoim nazwiskiem pierwsze polskie tłumaczenie Procesu. To dialog ucznia z mistrzem, w którym uczeń ostatecznie wybiera własną, odmienną ścieżkę.
Podobieństwa
Labirynt jako przestrzeń egzystencji
Przestrzeń u obu pisarzy to pułapka. Józef w Sklepach cynamonowych wyrusza zimową nocą przez miasto i gubi się w sieci ulic. Drogi nieustannie się rozwidlają, cofają i zmieniają kształt. Miasto Schulza nie ma centrum, składa się z coraz głębszych korytarzy.
Józef K. w Procesie błądzi po dusznych sądowych strychach, wąskich klatkach schodowych i pokojach zastawionych aktami. Kafkowski sąd mieści się na poddaszach zwykłych kamienic czynszowychWielorodzinny budynek mieszkalny, w którym mieszkania były wynajmowane lokatorom.. W obu przypadkach przestrzeń aktywnie pochłania bohatera. Odpycha go od celu i potęguje poczucie, że wyjście zawsze znajduje się o jeden zakręt za daleko.
Absurd jako zasada rządząca światem
Józef K. budzi się pewnego ranka i dowiaduje o swoim aresztowaniu. Nie poznaje zarzutów. Sądzi go instytucja bez jasnej lokalizacji, według prawa, którego nikt nie widział. Kafkowski absurdKategoria estetyczna i filozoficzna oznaczająca brak sensu, logiki i celowości w świecie. wynika z niemożności dotarcia do reguł gry.
U Schulza mechanizm działa inaczej: reguły istnieją, ale przypominają logikę snu. Tytułowe sklepy otwierają się tylko w nocy dla wtajemniczonych. Manekiny żyją własnym życiem, a karakony na podłodze to przeistoczeni kupcy. Absurd Kafki jest zimny i biurokratyczny. Absurd Schulza – gorący, zmysłowy i mityczny. Obaj opisują świat, w którym jednostka nie potrafi ustalić zasad funkcjonowania rzeczywistości.
Ojciec – figura władzy i jej erozja
Jakub, ojciec Józefa, to w Sklepach cynamonowych postać demiurgaW filozofii starożytnej stwórca świata materialnego; tu: kreator rzeczywistości.. Wygłasza heretyckie traktaty o materii ożywionej, konstruuje ptasie królestwo na strychu. Staje przed belkami sukna jak kapłan przed ołtarzem. Stopniowo jednak traci grunt pod nogami. Służąca Adela odpędza go jednym gestem, podsuwając mu pantofelek pod nos. Ojciec kurczy się, chowa za piec, w końcu przemienia w karakona.
U Kafki motyw ojca przenika całą twórczość, co widać w Liście do ojca czy opowiadaniu Wyrok. W Procesie rolę absolutnej, ojcowskiej instancji przejmuje Sąd. Jest niewidzialny, wszechmocny i wydaje wyroki bez uzasadnienia. Obaj autorzy badają lęk przed autorytetem, który nie musi tłumaczyć swoich decyzji.
Wyobcowanie bohatera
Józef obserwuje świat z pozycji dziecka i śniącego. Tkwi w nim, ale oddziela go niewidzialna szyba. Dorośli, służące i kupcy tworzą własne rytmy, do których chłopiec nie ma pełnego dostępu.
Józef K. to prokurystaPełnomocnik handlowy firmy, posiadający szerokie uprawnienia do jej reprezentowania., człowiek z uregulowanym życiem zawodowym. Mimo to od pierwszej strony powieści czuje się obcy we własnym mieszkaniu, biurze i ciele. Schulzowski bohater jest wyobcowany przez nadmiar wrażliwości. Kafkowski – przez nadmiar procedur. Obaj zderzają się z murem milczącego świata.
Różnice
Stosunek do czasu i pamięci
Schulz próbuje zatrzymać czas. Konserwuje go w bursztynie prozy poetyckiejUtwór pisany prozą, ale nasycony środkami stylistycznymi typowymi dla poezji (metafory, rytmizacja).. Dzieciństwo Józefa to mityczny czas przed upadkiem, do którego narrator nieustannie wraca. Opowiadania ze Sklepów cynamonowych służą ocaleniu. Każdy detal sklepu korzennego i odcień jesiennego popołudnia zostaje utrwalony z jubilerską precyzją.
Kafka odrzuca nostalgię. W Procesie czas płynie nieubłaganie do przodu, prosto ku egzekucji. Przeszłość Józefa K. nie istnieje jako zasób dający siłę.
Język i forma
Schulz pisze gęsto, używa rozbudowanych metafor i synestezjiŚrodek stylistyczny polegający na łączeniu wrażeń odbieranych przez różne zmysły (np. słodki dźwięk).. Jedno zdanie potrafi rozrosnąć się w wielokrotnie złożoną konstrukcję, a pojedynczy obraz zajmuje pół strony.
Kafka stosuje styl protokolarny. Buduje krótkie zdania, używa biurowej składni i rezygnuje z ozdobników. Ta różnica odzwierciedla odmienne diagnozy świata. Schulz wierzy, że język ma moc ocalania i przemieniania rzeczywistości. Kafka traktuje język jako narzędzie opresyjnego systemu. Mówi jego głosem, aby obnażyć wewnętrzną pustkę prawa.
Zakończenie i wyjście
Józef K. ginie. Zostaje zabity „jak pies” w ostatnim zdaniu powieści. Egzekucja jest równie absurdalna co samo aresztowanie.
Schulzowskie opowiadania nie dążą do ostatecznej konkluzji. Mają strukturę otwartą, powracającą, spiralną. Zamiast wyroku pojawiają się chwile epifaniiNagłe, olśniewające objawienie sensu rzeczywistości, często wywołane przez drobny, codzienny szczegół.. Rzeczywistość pęka, a przez szczelinę przebija się „wiek genialny” dzieciństwa. Kafka odmawia swojemu bohaterowi jakiegokolwiek oświecenia. Józef K. słyszy jedynie przypowieść o człowieku czekającym całe życie przed bramą Prawa. Tuż przed śmiercią dowiaduje się, że brama była przeznaczona wyłącznie dla niego.
Co mówi to zestawienie?
Schulz i Kafka diagnozują tę samą chorobę: rozpad racjonalnego porządku, w który człowiek Zachodu wierzył od czasów Oświecenia. Wystawiają jednak dwie różne recepty. Schulz proponuje ucieczkę w głąb. Wybiera mit, dzieciństwo i nadrzeczywistość wyobraźni. Kafka zamyka drogę ucieczki. Jego bohater nie ma dokąd pójść, labirynt nie posiada wyjścia, a każde drzwi prowadzą do kolejnego korytarza.
Obaj pisarze tworzyli w cieniu rosnącego nacjonalizmu i obaj zginęli jako jego ofiary. Franz Kafka zmarł na gruźlicę w 1924 roku, zanim machina totalitaryzmu ruszyła na dobre. Bruno Schulz został zastrzelony przez gestapowca w 1942 roku na ulicy getta w Drohobyczu. Ich prozy, pisane w poczuciu tymczasowości i obcości, mają tę samą temperaturę niepokoju.
Jak wykorzystać w wypracowaniu?
Gotowe konteksty do wykorzystania w wypowiedzi pisemnej:
- Motyw labiryntu: Józef K. w Procesie błądzi po sądowych strychach bez szans na dotarcie do źródła wyroku. Józef ze Sklepów cynamonowych przemierza nocne miasto, które mnoży korytarze i oddala cel podróży.
- Figura ojca i Sąd: Jakub u Schulza oraz Sąd u Kafki pełnią analogiczną funkcję. To instancje niepodważalnej władzy. Ich wyroki nie wymagają uzasadnienia, a bohater jest wobec nich całkowicie bezradny.
- Stosunek do języka: Schulz rozbudowuje metafory, ufając w ocalającą moc słowa. Kafka używa suchego, protokolarnego stylu, pokazując język jako narzędzie opresji i biurokratycznej kontroli.