Człowiek wobec historii w opowiadaniach Borowskiego

Jednostka w trybach dziejów. Determinizm historyczny u Borowskiego

Każdy człowiek zostaje wrzucony w określony czas historyczny bez możliwości wyboru. W opowiadaniach Tadeusza Borowskiego wyraźnie zarysowuje się koncepcja determinizmu historycznego – przekonania, że jednostka nie ma żadnej władzy nad biegiem dziejów. To Historia, pojmowana jako ślepa, bezosobowa siła, zniewala człowieka i całkowicie determinuje jego los.

Czas okupacji: złudzenie kontroli nad własnym losem

Pierwszą odsłonę zderzenia człowieka z bezwzględnym mechanizmem historii odnajdujemy w opowiadaniu Pożegnanie z Marią. Młodzi ludzie zostają zmuszeni do funkcjonowania w warunkach narzuconych przez totalitarny system. Zamiast realizować pasje czy otwarcie zdobywać wykształcenie, muszą skupić się na przetrwaniu – zdobyciu pracy i deficytowego jedzenia. Choć bohaterowie próbują zachować pozory normalności, organizując tajne komplety czy dyskutując o literaturze i filozofii, w rzeczywistości każdy ich krok jest podyktowany przez okupacyjną konieczność.

W warunkach narzuconych przez Historię nie ma miejsca na wolną wolę. Próby ucieczki w prywatność okazują się bezsilne wobec ślepego trafu. Doskonale obrazuje to finał opowiadania – o tragicznych losach tytułowej Marii, która trafia do łapanki i zostaje wywieziona do obozu, decyduje wyłącznie przypadek. Borowski udowadnia, że wobec potężnych procesów dziejowych jednostka jest całkowicie bezbronna.

Historia w opowiadaniach Borowskiego nie jest jedynie tłem wydarzeń. To potężny, deterministyczny żywioł, wobec którego wszelkie ludzkie plany i dążenia okazują się całkowicie bez znaczenia.

Lager: ostateczny triumf biologii i systemu

W obozach koncentracyjnych presja sytuacji osiąga apogeum. Zewnętrzna przestrzeń swobody zostaje zredukowana do zera przez głód, zimno, ciasnotę, choroby i nieustanne widmo komory gazowej. Obozowa rzeczywistość to precyzyjnie skonstruowana machina, w której człowiek zostaje sprowadzony do roli trybiku, a jego los zależy od bezdusznych mechanizmów terroru.

Możliwości buntu przeciwko temu systemowi zniewolenia praktycznie nie istnieją. Próba ucieczki czy otwartego oporu kończy się natychmiastową śmiercią. Jedyną drogą jest fizyczne przystosowanie się do warunków, co widać na przykładzie narratora, Tadka. Jego postawa nie jest jednak wynikiem wolnego wyboru, lecz determinizmu biologicznego – instynktu przetrwania, który w ekstremalnych warunkach przejmuje całkowitą kontrolę nad jednostką. Jak gorzko i sarkastycznie zauważa narrator, w obozie najkrótsza droga do wolności wiedzie przez komin pieca krematoryjnego.

Przedmiot w rękach Historii

Zjawisko zlagrowania u Borowskiego to ostateczny dowód na triumf bezlitosnych mechanizmów dziejowych nad jednostką. Człowiek poddany ekstremalnej presji traci podmiotowość i staje się jedynie elementem statystyki, zmuszonym do walki o biologiczne przetrwanie. Historia wyrzuca człowieka poza historię i czyni go przedmiotem, udowadniając jego całkowitą bezsilność wobec totalitarnego systemu.