Dzień na Harmenzach - streszczenie
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 8 min
Spis treści
Streszczenie w pigułce
Akcja opowiadania toczy się w obozie koncentracyjnym Auschwitz, a dokładnie podczas pracy w podobozie rolniczym Harmenze. Głównym bohaterem i narratorem jest Tadek – więzień funkcyjny, który dzięki sprytowi i obozowemu doświadczeniu znajduje się w nieco lepszej sytuacji niż reszta. Fabuła obejmuje jeden dzień z życia obozu, wypełniony wyczerpującą pracą przy budowie kolejki wąskotorowej. Nad więźniami nieustannie wisi widmo głodu, brutalności strażników oraz plotek o zbliżającej się wybiórceProces, podczas którego lekarze SS lub strażnicy decydowali, którzy więźniowie są zdolni do pracy, a którzy (chorzy, słabi) trafią bezpośrednio do komór gazowych.. Tadek obserwuje i chłodno relacjonuje obozową rzeczywistość, w której zacierają się granice moralności, a jedynym celem staje się przetrwanie. Widzimy tu m.in. starego Żyda Bekera, który w innym obozie powiesił własnego syna za kradzież chleba, tłumacząc to prawami skrajnego głodu. Napięcie rośnie, gdy pod koniec dnia następuje niespodziewany apel i rewizja. U jednego z więźniów strażnicy znajdują skradzioną gęś, do której ostatecznie przyznaje się Rosjanin Iwan, ratując w ten sposób cywilną pracownicę, panią Haneczkę. Dzień kończy się w baraku, gdzie wytypowany na śmierć Beker prosi o ostatni posiłek. Tadek i jego kolega pozwalają mu się najeść, po czym sami ze spokojem idą jeść przemyconą szarlotkę, co stanowi wstrząsający dowód na całkowite znieczulenie i przystosowanie do obozowego piekła.
Streszczenie szczegółowe
Rozdział I
Narrator, Tadek, pracuje w cieniu kasztanowca, skręcając tory wąskotorowej kolejki. Wokół niego w morderczym upale harują inni więźniowie, głównie Grecy i Macedończycy. Do Tadka podchodzi pani Haneczka, cywilna pracownica, z którą więzień prowadzi nielegalny handel. Kobieta proponuje mu jedzenie, jednak Tadek, należący do obozowej elity, nie jest głodny. Rozmawiają o mydle, które miał jej dostarczyć, a które zostało mu skradzione. Następnie narrator wdaje się w wstrząsającą rozmowę z Bekerem – starym Żydem, który w obozie pod Poznaniem pełnił funkcję obozowego kata. Beker opowiada, jak wieszał ludzi za kradzież choćby bochenka chleba, a ofiarą tej bezwzględnej sprawiedliwości padł nawet jego własny syn. Tadek reaguje oburzeniem, jednak Beker z przerażającym spokojem tłumaczy mechanizmy obozowej moralności, twierdząc, że „głód jest wtedy prawdziwy, gdy człowiek patrzy na drugiego człowieka jako na obiekt do zjedzenia”. Tadek, odcinając się od starca pancerzem cynizmu, rzuca na odchodne okrutną uwagę, że tego dnia w lagrzeZ niemieckiego Konzentrationslager (KL) – potoczne określenie obozu koncentracyjnego, używane przez więźniów na co dzień. odbędzie się selekcja i ma nadzieję, że Beker ze swoimi wrzodami trafi prosto do komina.
Rozdział II
Praca przy torach trwa. W miejscu, gdzie szyny się krzyżują, znajduje się ciężka, żelazna płyta obrotowa. Półnadzy, skrajnie wyczerpani więźniowie muszą ją podnosić, poganiani krzykiem Tadka i brutalnymi ciosami kapoWięzień funkcyjny nadzorujący pracę innych więźniów (komanda), często współpracujący z SS i słynący z brutalności w zamian za przywileje.. Nadzorca przypomina, że praca musi zostać ukończona przed wieczorem. Wśród pracujących krążą pełne lęku szepty o wieczornej wybiórce. Więźniowie desperacko próbują nadać swoim ciałom pozory zdrowia – masują zapadnięte mięśnie, ukrywają ropiejące rany, doskonale wiedząc, że najmniejsza oznaka słabości to wyrok śmierci.
W pewnym momencie Tadek rozmawia z jednym z esmanów, prowokacyjnie rzucając, że „za rok będą tu bolszewicy”. Niemiec ignoruje to, ale zauważa na ręce więźnia zegarek. Żąda jego oddania. Tadek próbuje się bronić, tłumacząc, że to pamiątka z domu, jednak w obozie więzień nie ma prawa do własności – strażnik brutalnie odbiera przedmiot. Bezsilny i wściekły Tadek musi stłumić emocje; zaczyna cicho nucić zakazane piosenki, cudem unikając za to surowej kary.
Rozdział III
Narrator opisuje drogę przez Harmenze. Teren obozu rolniczego oddzielony jest od reszty świata pasem grząskiego błota i ziemi posypanej trocinami z substancją odkażającą, co ma zapobiec przenoszeniu chorób. Wzdłuż drogi stoją rzędem kotły z zupą, przypisane do poszczególnych komandGrupa robocza więźniów w obozie koncentracyjnym, przydzielona do konkretnego zadania (np. praca w polu, przy budowie, w krematoriach).. Jedzenie jest stałym powodem konfliktów – więźniowie oskarżają się nawzajem o podmienianie kotłów na te z gorszą zawartością. Najczęściej serwowana jest wodnista zupa pokrzywowa, która nie daje niemal żadnej energii do pracy.
Tadek spotyka się z Iwanem, potężnym Rosjaninem. Mężczyzna przynosi mu słoninę od pani Haneczki jako zapłatę za mydło. Tadek domyśla się, że to właśnie Iwan wcześniej ukradł mu ten deficytowy towar, by teraz pośredniczyć w wymianie. Obaj cynicznie zgadzają się, że zapłata za taki luksus powinna być znacznie wyższa, co ukazuje, jak bardzo relacje międzyludzkie opierają się tu na wyrachowaniu i handlu.
Rozdział IV
Kolejnym etapem dnia jest praca przy kopaniu rowów. Do Tadka podchodzi Post (strażnik z SS), który proponuje mu wymianę – chce oddać swój chleb za solidne buty więźnia. Tadek, mający dostęp do paczek i obozowego czarnego rynku, odmawia, twierdząc, że chleba ma pod dostatkiem. Ta scena podkreśla absurdalną hierarchię: sprytny więzień może być lepiej zaopatrzony niż szeregowy strażnik. Rozmawiają o tym, jak Tadek trafił do obozu (z łapanki), podczas gdy jego kolega został aresztowany za fałszowanie dokumentów. Strażnik próbuje przekazać chleb Tadkowi, by ten rozdał go Żydom, ale transakcję przerywa nadejście dowódcy warty. Niemiecki oficer zauważa małego Janka pracującego w rowie. Chłopiec popełnia fatalny błąd – odpowiada oficerowi, nie zdejmując czapki, za co natychmiast zostaje brutalnie ukarany. Nadchodzi wyczekiwana pora obiadowa.
Rozdział V
Pipel (młody chłopiec na usługach kapo) przygotowuje posiłek. Pisarz komanda, grecki lingwista, chowa się w kącie, unikając wzroku nadzorców. Podczas wydawania zupy panuje absolutny rygor – więźniowie muszą siedzieć nieruchomo. W cieniu, z dala od wygłodniałego tłumu, esmani jedzą swój obfity posiłek. Kapo stoi przy kotle i rozdziela porcje. Zdesperowani ludzie próbują niepostrzeżenie zbliżyć się do gara, by choćby dotknąć palcem jego dna, za co są bezlitośnie bici.
Dokładki nie trafiają do najsłabszych, lecz do tych, którzy lepiej pracują, są silniejsi i grubsi – obóz promuje przetrwanie najsilniejszych. Beker dostaje drugą miskę. Tadek również otrzymuje dolewkę, ale oddaje ją Andrzejowi w zamian za obietnicę przyniesienia jabłek z sadu. W czasie odpoczynku więźniowie obserwują komando kobiet. Jedna z dziewcząt klęczy z wyciągniętymi rękami, trzymając ciężką belkę – to kara za to, że „złapali ją w kukurydzy z Petrem”. W końcu wycieńczona dziewczyna upuszcza ciężar.
Tymczasem kapo wzywa Tadka. Jest wściekły, że więzień oddał swoją zupę (co dowodzi, że nie jest głodny). Za karę zapowiada, że następnego dnia Tadek nie dostanie posiłku, i zmusza go do wykonania zaległej, ciężkiej pracy.
Rozdział VI
Południe przynosi kolejne akty przemocy. Iwan katuje leżącego na drodze Bekera, oskarżając starego Żyda o wyjadanie cudzego posiłku. Rosjanin prosi Tadka, by ten „zajął się złodziejem”, po czym odchodzi. W obozie litość nie istnieje – kradzież jedzenia współwięźniowi to najcięższa zbrodnia.
Niedaleko Andrzej musztruje dwóch Żydów, ucząc ich marszu. Tadek ucina sobie pogawędkę z pracującymi w rowie kolegami. Rozmawiają o sytuacji na froncie i zbliżaniu się Armii Czerwonej do Kijowa. Słyszy to strażnik, który wpada w furię, oskarżając więźniów o szerzenie propagandy i tworzenie tajnej organizacji politycznej. Sytuacja staje się śmiertelnie niebezpieczna. Tadkowi udaje się jednak zachować zimną krew – wmawia Niemcowi, że zaszło nieporozumienie językowe i rozmawiali o „kijach”, których Andrzej używa do „celów naukowych” podczas musztry. Ostatecznie sprawę łagodzi Rubin, który przekupuje strażnika zegarkiem, ratując całą grupę przed donosem.
Rozdział VII
Pod koniec dnia wagonik wypełniony piaskiem wykoleja się na obrotnicy. Po morderczym wysiłku czterech więźniów udaje się wstawić go z powrotem na tory. Nagle Tadek ogłasza zbiórkę. Wszyscy stają na antretenZbiórka, apel. Komenda nakazująca więźniom natychmiastowe ustawienie się w szeregach do apelu lub wymarszu.. Więźniowie są zdezorientowani – zbiórki zwykle odbywały się później. Pojawiają się esmani i strażnicy.
Doświadczeni lagrowcy natychmiast pojmują, co się święci: to wybiórka połączona z rewizją. Tadek zauważa w tłumie przerażoną panią Haneczkę, która nerwowo patrzy na Iwana. Rozpoczyna się przeszukiwanie. Strażnik pyta Tadka o jabłka w torbie; ten spokojnie kłamie, że pochodzą z legalnej paczki. Nagle u starego Greka Niemcy znajdują skradzioną gęś. Kapo rzuca się, by pobić więźnia, ale esman go powstrzymuje. Grozi Grekowi śmiercią, jeśli ten nie zdradzi, skąd ma ptaka. Wtedy z szeregu występuje Iwan i bierze winę na siebie, chroniąc tym samym panią Haneczkę przed śledztwem Gestapo. Esman katuje Rosjanina po twarzy, każe spisać jego numer i złożyć meldunek. Komando odmaszerowuje. Po drodze Tadek mija zapłakaną Haneczkę.
Wieczorem, po apelu, więźniowie leżą na pryczach. Do Tadka podchodzi Beker. Stary Żyd wie, że został wyselekcjonowany do komory gazowej. Prosi o cokolwiek do jedzenia, mówiąc: „byłem tyle czasu taki głodny”. Kazik, kolega Tadka, pozwala skazanemu wejść na swoją pryczę i najeść się do syta obozową zupą. Sam natomiast zabiera Tadka na bok, by w spokoju zjeść luksusową, przemyconą szarlotkę. Ta scena zamyka opowiadanie, dobitnie pokazując obozowe znieczulenie – śmierć jednego człowieka staje się tłem dla prozaicznych czynności tych, którym udało się przeżyć kolejny dzień.