Czy świat, w którym żyjemy, to najlepszy z możliwych światów? Rozprawka na podstawie Kandyda
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Temat i teza
Temat: Czy świat, w którym żyjemy, to najlepszy z możliwych światów? Rozprawka na podstawie „Kandyda” Woltera.
Teza: Rzeczywistość przedstawiona przez Woltera całkowicie zaprzecza teorii o najlepszym z możliwych światów. Wszechobecne zło, okrucieństwo i cierpienie niewinnych dowodzą, że filozoficzny optymizm jest groźnym złudzeniem, a jedyną sensowną postawą człowieka wobec absurdu istnienia pozostaje użyteczna praca.
Osiemnastowieczna Europa fascynowała się koncepcją Gottfrieda Wilhelma LeibnizaNiemiecki filozof i matematyk, twórca teodycei zakładającej, że Bóg stworzył najlepszy z możliwych światów., który zakładał, że skoro Bóg jest bytem doskonałym, to stworzona przez niego rzeczywistość musi być optymalna. Wolter odnosił się do tego poglądu z ogromnym dystansem. Kiedy w 1755 roku tragiczne trzęsienie ziemi w Lizbonie pochłonęło dziesiątki tysięcy ofiar, francuski myśliciel postanowił ostatecznie rozliczyć się z naiwną teodyceąKoncepcja filozoficzno-teologiczna próbująca pogodzić istnienie dobrego, wszechmocnego Boga z istnieniem zła w świecie.. Tak narodził się „Kandyd”. To gorzka, pełna czarnego humoru opowieść o młodzieńcu przemierzającym glob skrojony rzekomo na miarę boskiego planu. Bohater na każdym kroku odkrywa, że wzniosłe teorie nijak mają się do brutalnej praktyki. Pisarz nie tylko obnaża intelektualną pustkę metafizycznych systemów, ale też wskazuje konkretną drogę radzenia sobie z nieuleczalnym złem.
Trzęsienie ziemi w Lizbonie z 1 listopada 1755 roku wstrząsnęło całą oświeceniową Europą. Kataklizm zniszczył stolicę Portugalii w dniu Wszystkich Świętych, grzebiąc w gruzach kościołów tysiące wiernych. To wydarzenie wywołało potężny kryzys wiary w boską opatrzność i stało się bezpośrednim impulsem dla Woltera do napisania „Kandyda”.
Uosobieniem krytykowanej postawy jest w powiastce Pangloss. Ten nadworny mędrzec i nauczyciel głównego bohatera uparcie powtarza, że wszystko dzieje się dla najwyższego dobra. Absurdalność tej tezy uderza czytelnika, gdy zestawi się ją z losami samego filozofa. Pangloss zapada na syfilisW czasach Woltera nieuleczalna i śmiertelna choroba weneryczna, często będąca tematem literackich satyr., w wyniku którego traci nos i ucho. Później zostaje skazany przez inkwizycjęInstytucja Kościoła katolickiego powołana do zwalczania herezji, w „Kandydzie” symbolizująca religijny fanatyzm i okrucieństwo. na publiczne powieszenie podczas auto-da-féUroczyste ogłoszenie i wykonanie wyroków inkwizycji, często połączone z paleniem na stosie.. Cudem unika śmierci, trafia na galery, a mimo to wciąż dogmatycznie broni swojego systemu. Wolter udowadnia w ten sposób, że ślepy optymizm nie ma nic wspólnego z mądrością. To raczej intelektualne tchórzostwo. Pozwala ono zamknąć oczy na realne cierpienie i wygodnie nazwać je niezbędnym elementem boskiego planu.
Kolejnym argumentem obalającym tezę Leibniza jest niewyobrażalna skala zła, z jakim Kandyd styka się podczas wędrówki. Zło u Woltera to nie incydent. To żelazna reguła rządząca światem. W Surinamie bohater spotyka czarnoskórego niewolnika okaleczonego przez właścicieli plantacji. Pozbawiony nogi i ręki człowiek kwituje swój stan wstrząsającym stwierdzeniem, że to cena, za którą Europejczycy jedzą cukier. Z kolei Stara, towarzyszka Kunegundy, opowiada własną historię. Jako córka papieża opływała w luksusy, by ostatecznie paść ofiarą wielokrotnych gwałtów, a podczas oblężenia stracić pośladek, odcięty przez wygłodniałych żołnierzy. Ta celowa kumulacja makabrycznych detali zmusza do refleksji. Trudno uwierzyć, by gwałty, niewolnictwo i rzezie były konieczne do utrzymania rzekomej harmonii wszechświata.
Zwolennicy optymizmu mogliby wskazać na istnienie Eldorado jako dowód, że idealny świat jest możliwy. Wolter faktycznie konstruuje w utworze klasyczną utopięProjekt idealnego ustroju politycznego i społecznego, funkcjonującego w izolacji od realnego świata.. W tym południowoamerykańskim kraju nie ma wojen, sądów ani religijnego fanatyzmu, a złoto i kamienie szlachetne leżą na ulicach. Kandyd spędza tam kilka tygodni w absolutnym dobrobycie. Jednak ten epizod stanowi w rzeczywistości najmocniejszy cios w teorię Leibniza. Eldorado jest całkowicie odcięte od reszty globu barierą niedostępnych gór. Zwykły człowiek nie ma do niego wstępu. Główny bohater opuszcza tę krainę dobrowolnie, gnany uczuciem do Kunegundy, i natychmiast wpada z powrotem w tryby oszustwa oraz przemocy. Idealne państwo służy tu wyłącznie jako kontrast. Wyostrza ono obraz zepsutej rzeczywistości i udowadnia, że raj na ziemi to mrzonka, niedostępna dla śmiertelników.
Finał powiastki przynosi ostateczne rozstrzygnięcie sporu. Bohaterowie osiedlają się w małym gospodarstwie pod Konstantynopolem. Zmęczeni życiem, pozbawieni złudzeń, próbują odnaleźć spokój. Kiedy Pangloss po raz kolejny próbuje udowodnić, że łańcuch tragicznych zdarzeń doprowadził ich do najlepszego z możliwych finałów, Kandyd ucina dyskusję.
„To wszystko pięknie, ale trzeba uprawiać nasz ogródek”.Te słowa stanowią ostateczne odrzucenie metafizycznych spekulacji. Świat jest pełen okrucieństwa, a wielkie teorie nie chronią przed bólem. Zamiast tracić czas na jałowe dyskusje o naturze wszechświata, człowiek powinien skupić się na konkretnym działaniu. Skromna, codzienna praca nadaje życiu sens i pozwala przetrwać w rzeczywistości, która z pewnością nie jest najlepszą z możliwych.
Komentarz
Powyższa rozprawka to wzorcowy przykład realizacji tematu maturalnego. Wstęp precyzyjnie zarysowuje kontekst filozoficzny i płynnie przechodzi do jasnej, dwuczłonowej tezy. Rozwinięcie opiera się na konkretnych, dobrze dobranych przykładach z lektury: analizie postawy Panglossa, drastycznych losach bohaterów drugoplanowych oraz funkcji motywu utopii. Bardzo mocnym punktem wypracowania jest akapit z kontrargumentem, który autor sprawnie obala, udowadniając dojrzałość swojego warsztatu analitycznego. Zakończenie nie tylko podsumowuje rozważania, ale też celnie interpretuje słynną puentę utworu.