Słowniczek pojęć do Kandyda – teodycea, optymizm, manicheizm
Słowniczek do „Kandyda” porządkuje kluczowe terminy literackie, filozoficzne i historyczne niezbędne do zrozumienia dzieła Woltera. Zestawienie wyjaśnia między innymi koncepcje teodycei, optymizmu i manicheizmu, opierając się na konkretnych sytuacjach z fabuły. Podział na trzy bloki tematyczne ułatwia szybkie odnalezienie pojęć pojawiających się na lekcjach języka polskiego.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Powiastka filozoficzna – krótki utwór narracyjny. Fabuła służy tu wyłącznie do ilustrowania konkretnych idei. Bohaterowie są uproszczeni. Tytułowy Kandyd to uosobienie naiwnego optymizmu. Rzeczywistość brutalnie weryfikuje jego poglądy.
Satyra – technika ośmieszania wad i głupoty. Wolter atakuje Inkwizycję, armię i dogmatykówCzłowiek bezkrytycznie wierzący w określone zasady, nieprzyjmujący żadnych argumentów.. Każda katastrofa w książce uderza w inną instytucję.
Ironia – mówienie czegoś, by przekazać coś zupełnie odwrotnego. Wolter opisuje rzezie językiem chłodnego sprawozdania. Pangloss po utracie oka i ucha nadal twierdzi, że wszystko jest najlepsze.
Groteska – zderzenie tragizmu z komizmem. Bohaterowie wielokrotnie umierają i wracają do życia. Powieszony Pangloss nagle ożywa na stole sekcyjnym.
Wolterianizm – postawa łącząca sceptycyzmStanowisko filozoficzne odrzucające możliwość uzyskania wiedzy pewnej i ostatecznej. wobec religii z wiarą w ludzki rozum. Śmiech staje się tu potężną bronią polemiczną. Żaden autorytet nie unika kpiny.
Narracja – trzecioosobowy, wszechwiedzący narrator. Zna myśli postaci, ale relacjonuje je z lodowatym dystansem. Ten chłód potęguje komizm i przerażenie czytelnika.
Utopia – idealny, wyobrażony kraj. Eldorado to kraina bez biedy, wojen i sporów religijnych. Kandyd dobrowolnie ją opuszcza. Ludzka natura po prostu nie znosi doskonałości.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Optymizm filozoficzny – doktryna głosząca, że żyjemy w najlepszym z możliwych światów. Stworzył go przecież dobry Bóg. Pangloss to chodząca karykatura tej myśli. Trwa przy niej nawet po zarażeniu się syfilisemPrzewlekła choroba zakaźna, która w czasach Woltera była nieuleczalna i powszechna w Europie. i galerniczej niewoli.
Teodycea – próba obrony dobroci Boga w obliczu ziemskiego zła. Termin ten spopularyzował Leibniz. Cała powieść to brutalne anty-teodyceum. Zło ma tu taką skalę, że wszelkie próby jego usprawiedliwienia brzmią absurdalnie.
Gottfried Wilhelm Leibniz wydał swoje „Teodyceum” w 1710 roku. Przekonywał w nim, że Bóg przed stworzeniem świata rozważał nieskończenie wiele wariantów rzeczywistości i wybrał ten, w którym zło jest jedynie niezbędnym tłem dla większego dobra. Wolter uważał to za wyjątkowo okrutną bzdurę.
Manicheizm – starożytna doktryna o wiecznej walce dobra ze złem. W powieści reprezentuje ją Marcin. Uważa on, że zło jest równie potężne jak dobro. Nic nie zapowiada ostatecznego zwycięstwa światła.
Pesymizm filozoficzny – przekonanie, że świat jest zły lub całkowicie obojętnie nastawiony do człowieka. Marcin w każdym napotkanym człowieku widzi głupotę. Wolter pokazuje, że taka postawa ma mocniejsze oparcie w faktach niż naiwny optymizm.
Deizm – wiara w Boga-Stwórcę, który nie ingeruje w losy świata. Wolter sam był deistąPogląd uznający istnienie Boga jako stwórcy, ale odrzucający objawienie i interwencję boską w historię.. Modlitwy bohaterów trafiają w próżnię. Instytucje kościelne służą wyłącznie do ucisku.
Racjonalizm i Empiryzm – oświeceniowy racjonalizm odrzucał religijne dogmaty. Z kolei empiryzm zakładał, że wiedza płynie z doświadczenia, a nie z apriorycznychOparty na założeniach z góry przyjętych, niezależny od doświadczenia. idei. Kandyd uczy się świata właśnie przez bolesne przeżycia. Kolejne klęski niszczą wpojone mu teorie.
Tabula rasa – metafora Johna Locke'a o człowieku jako czystej karcie. Kandyd na początku opowieści nie ma własnych poglądów. Bezkrytycznie chłonie słowa nauczyciela. Dopiero podróż zapisuje tę kartę prawdziwym życiem.
Leibnizjanizm – system filozoficzny oparty na istnieniu monadW filozofii Leibniza: niepodzielna, niematerialna jednostka będąca podstawowym budulcem wszechświata. i wierze w najlepszy ze światów. Imię Panglossa oznacza „wszystkojęzyczny” lub „wielomówny”. To złośliwy przytyk do stylu wywodów Leibniza.
Stoicyzm i Pragmatyzm – antyczny stoicyzmFilozofia zalecająca dystans do emocji i zachowanie spokoju zarówno w szczęściu, jak i w nieszczęściu. nakazywał spokój wobec losu. Finałowe hasło o uprawianiu własnego ogródka to z kolei czysty pragmatyzm. Zamiast szukać sensu cierpienia, trzeba po prostu wziąć się do pracy.
Trzeba uprawiać nasz ogródek.
Pojęcia historyczne i realioznawcze
Oświecenie – epoka stawiająca rozum i tolerancję na pierwszym miejscu. Powieść wyrasta z tego nurtu, ale mocno go komplikuje. Rozum obnaża absurd świata, zamiast dawać gotowe recepty.
Inkwizycja i Autodafé – kościelny trybunał ścigający heretykówOsoba głosząca poglądy sprzeczne z oficjalną doktryną danego kościoła lub religii.. Po trzęsieniu ziemi w Lizbonie Inkwizycja organizuje autodaféZ portugalskiego „akt wiary”. Publiczne ogłoszenie i wykonanie wyroku na heretykach, często połączone ze spaleniem na stosie.. Spalenie kilku osób ma rzekomo zapobiec kolejnym wstrząsom. Procedury te to mieszanka skrajnego okrucieństwa i urzędniczej groteski.
Trzęsienie ziemi w Lizbonie (1755) – gigantyczna katastrofa naturalna. Zginęły dziesiątki tysięcy ludzi. Wydarzenie to wstrząsnęło całą Europą i wywołało falę debat o sensie cierpienia. Wolter uczynił z niego główny argument przeciwko tezom Leibniza.
Jezuici w Paragwaju – zakonne redukcjeOsiedla zakładane przez misjonarzy dla rdzennej ludności w Ameryce Południowej, mające chronić ich przed wyzyskiem. w Ameryce Południowej. Duchowni sprawowali tam władzę teokratycznąUstrój polityczny, w którym najwyższą władzę sprawują kapłani lub duchowni w imieniu Boga.. Brat Kunegundy dowodzi wojskiem i pławi się w luksusach. Ewangeliczny ideał zamienia się w brutalną dyktaturę.
Eldorado – legendarna kraina złota, której szukali hiszpańscy konkwistadorzyZbrojni zdobywcy z Półwyspu Iberyjskiego, którzy w XVI wieku podbijali Amerykę.. U Woltera to raj na ziemi. Kandyd jednak z niego ucieka, bo tęskni za ukochaną i pragnie zaimponować innym swoim bogactwem.
Galery – mordercza praca przy wiosłach na okrętach wojennych. Trafiają tam Pangloss oraz młody baron, brat Kunegundy. Wolter pokazuje, że przed brutalnością systemu nie chroni ani tytuł naukowy, ani arystokratyczne pochodzenie.
Wolna wola a determinizm – spór o to, czy człowiek decyduje o sobie. Pangloss jest deterministąKoncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia są z góry wyznaczone przez ciąg przyczyn i skutków.. Uważa, że wszystko zostało z góry zaplanowane. Finałowa decyzja Kandyda to triumf wolnej woli. Bohater bierze sprawy w swoje ręce.