Kandyd - motywy literackie

Motyw podróży

Podróż buduje oś kompozycyjną powiastki. Tytułowy bohater przemierza Europę, Amerykę Południową i Bliski Wschód. Każdy etap wędrówki przynosi nowe rozczarowanie: trzęsienie ziemi w Lizbonie, okrucieństwa inkwizycji, masakry w Paragwaju czy wyzysk na plantacjach Surinamu. Wolter wykorzystuje konwencję powieści łotrzykowskiejRomans awanturniczy opisujący losy sprytnego bohatera z nizin społecznych, często podróżującego i przeżywającego luźno powiązane przygody., aby udowodnić powszechność zła. Wędrówka nie uczy Kandyda świata, lecz brutalnie odziera go z naiwności. Finałowe osiedlenie się na farmie pod Konstantynopolem to świadome odrzucenie ciągłego poszukiwania na rzecz stabilizacji.

Motyw cierpienia i zła

Cierpienie przyjmuje tu każdą możliwą postać. Bohaterowie doświadczają klęsk żywiołowych, tortur, chorób i niewolnictwa. Wolter celowo nagromadza nieszczęścia w tempie niemal parodystycznym. Postaci giną, cudem wracają do życia, by za chwilę znów znosić katusze. Fabuła bezpośrednio uderza w teodyceęKoncepcja filozoficzno-religijna mająca na celu pogodzenie istnienia dobrego, wszechmocnego Boga z istnieniem zła na świecie. Leibniza. Skoro Bóg jest dobry, skąd bierze się tyle okrucieństwa? Spotkanie z okaleczonym niewolnikiem w Surinamie to jeden z najmocniejszych obrazów zła systemowego. Cierpienie tego człowieka wynika wprost z kolonialnego wyzysku.

Motyw miłości

Uczucie do Kunegundy napędza działania głównego bohatera, ale autor całkowicie odziera je z romantyzmu. Kandyd kocha wyidealizowany obraz dziewczyny. Sama Kunegunda przechodzi przez gwałty, upodlenie i sprzedajność. Na końcu staje się brzydką, zrzędliwą kobietą. Ślub w finale wynika wyłącznie z poczucia obowiązku i honoru. Miłość nie ocala bohaterów. Staje się kolejną iluzją, z którą trzeba się pożegnać.

Motyw wojny

Wojna to zorganizowana rzeź pozbawiona heroizmu. Opis bitwy między Bułgarami a Awarami przypomina suchy raport statystyczny. Wolter wylicza zabitych, rannych i spalone wsie. Ten chłodny ton potęguje grozę sytuacji. Obie strony konfliktu śpiewają Te DeumUroczysty hymn dziękczynny (Ciebie, Boga, wysławiamy), śpiewany w Kościele katolickim z okazji wielkich wydarzeń, np. zwycięstwa w bitwie., dziękując temu samemu Bogu za udaną rzeź. Epizody zbrojne w Europie i Paragwaju udowadniają, że militarna przemoc to uniwersalna cecha ludzkości, niezależna od szerokości geograficznej.

Motyw pieniądza i bogactwa

Kandyd kilkakrotnie zdobywa ogromne fortuny. Największy majątek wywozi z Eldorado na grzbietach czerwonych owiec objuczonych złotem i kamieniami szlachetnymi. Bogactwo szybko jednak znika. Zostaje roztrwonione, wyłudzone lub skradzione. Bankier Vanderdendur i kupcy w Surinamie uosabiają moralną korupcję napędzaną chciwością. Pieniądze nie dają bezpieczeństwa, a jedynie przyciągają oszustów. Ostateczna własność bohatera to mała farma, wymagająca codziennej, fizycznej pracy.

Motyw naiwności i głupoty ludzkiej

Wychowany w zamkniętym świecie baronowskiego zamku młodzieniec wierzy we wszystko, czego uczy go Pangloss. Brak konfrontacji z rzeczywistością czyni go bezbronnym. Ta naiwność pozwala obnażyć absurd oświeceniowego optymizmuPogląd wywodzący się od G.W. Leibniza, zakładający, że żyjemy w „najlepszym z możliwych światów”, a zło jest tylko koniecznym dopełnieniem dobra.. Głupota przybiera też formy zbiorowe. Tłum cieszy się z egzekucji podczas auto da fé(z port. akt wiary) Publiczne ogłoszenie i wykonanie wyroków inkwizycji, często połączone ze spaleniem skazańców na stosie., szlachta pyszni się pustymi tytułami, a filozofowie powtarzają formułki wbrew faktom. Satyra uderza w ślepe posłuszeństwo wobec autorytetów.

Motyw utopii

Eldorado to jedyne miejsce, gdzie panuje porządek. Nie ma tam sądów, więzień, wojen ani kapłanów robiących kariery na pobożności. Złoto leży na drogach i nie przedstawia żadnej wartości. Wolter nie proponuje jednak tej utopiiProjekt idealnego ustroju politycznego i społecznego, opierający się na sprawiedliwości, równości i braku konfliktów. Termin pochodzi od dzieła Tomasza Morusa. jako realnego wzorca. Służy ona wyłącznie do kontrastowego pokazania zepsucia Europy. Kandyd dobrowolnie opuszcza idealny kraj. Człowiek z natury dąży do celu i pożąda, dlatego nie potrafi żyć w świecie pozbawionym wyzwań.

Motyw pracy i prostego życia

Finał przynosi słynną konkluzję:

Trzeba uprawiać nasz ogródek.

Po wyczerpaniu filozoficznych dysput bohaterowie odkrywają, że jedynym remedium na cierpienie jest fizyczna praca. Każdy znajduje zajęcie na miarę swoich możliwości. Pangloss filozofuje, Kunegunda piecze placki, a stara kobieta pierze. Praca leczy z bezczynności, nudy i rozpaczy. To pragmatyczna odpowiedź na pytanie, jak przetrwać w niedoskonałym świecie. Należy działać konkretnie i bez złudzeń.

Motyw maski i pozoru

Prawie nikt nie jest tym, za kogo się podaje. Szlachta okazuje się zdemoralizowana. Duchowni łamią śluby celibatu i stosują przemoc. Filozofowie głoszą teorie sprzeczne z własnym doświadczeniem. Spotkanie z sześcioma zdetronizowanymi królami w weneckim zajeździe symbolizuje upadek wielkich narracji o władzy. Instytucje społeczne służą jedynie podtrzymywaniu złudzeń. Ten motyw demaskatorskiDziałanie polegające na obnażaniu ukrytej prawdy, fałszu, obłudy lub mechanizmów władzy, często wykorzystywane w literaturze satyrycznej. podważa autorytet wszelkich hierarchii.

Motyw ogrodu

Przestrzeń ogrodu spina klamrą całą fabułę. Zamek w Westfalii to fałszywy raj, z którego bohater zostaje wygnany niczym biblijny Adam. Eldorado stanowi ogród utopijny, istniejący, lecz nieosiągalny dla zwykłego śmiertelnika. Finałowa farma pod Konstantynopolem to miejsce świadomie wybrane. Wolter odwraca toposPowtarzający się motyw, obraz lub temat literacki, mający swoje źródło w antyku lub Biblii, stanowiący fundament kultury europejskiej. utraconego raju. Człowiek nie wraca do Edenu. Musi zbudować jego skromny odpowiednik własnymi rękami, akceptując wady otaczającej rzeczywistości.