Oświecenie

Oświecenie obejmuje całokształt zjawisk kulturowych, społecznych i politycznych Europy XVIII oraz początków XIX wieku. To rozległa formacja kulturowaformacja kulturowa Szerokie pojęcie obejmujące dominujące w danym czasie idee, styl życia, sztukę i sposób myślenia., która wypracowała własną ideologię, filozofię i obieg piśmiennictwa. Centrum ówczesnego świata stał się Paryż. Język francuski szybko opanował salony, stając się narzędziem komunikacji elity intelektualnej całego kontynentu. Wymiana myśli między krajami nabrała niespotykanego wcześniej tempa. To czas wielkich filozofów, encyklopedystówencyklopedyści Grupa francuskich filozofów i naukowców, twórców Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, m.in. Diderot i d'Alembert. oraz uczonych dokonujących przełomowych odkryć. Słowo pisane zyskało potężny zasięg.

Epoka przyniosła radykalne zmiany polityczne. We Francji wybuchła Wielka Rewolucja, która zrodziła Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Angielskie kolonie w Ameryce Północnej wywalczyły niepodległość, tworząc Stany Zjednoczone. W Polsce myśl nowej epoki zainicjowała ruch reformatorski, którego zwieńczeniem stała się Konstytucja 3 maja.

Fundamentem nowego światopoglądu był krytycyzmkrytycyzm Postawa polegająca na racjonalnym badaniu i poddawaniu w wątpliwość dotychczasowych autorytetów oraz dogmatów.. Myśliciele poddawali surowej ocenie tradycyjne instytucje polityczne, strukturę społeczną, Kościół oraz dotychczasowe ustalenia nauki. Prawdziwym przedmiotem kultu stał się rozum. Racjonalizmracjonalizm Kierunek filozoficzny przyznający rozumowi główną rolę w procesie poznawania świata. zdominował osiemnastowieczną filozofię. Za pomocą logicznego myślenia próbowano rozstrzygać problemy światopoglądowe i określać miejsce człowieka w świecie. Sami twórcy nazywali swoje czasy „wiekiem rozumu” lub „wiekiem filozofów”. Przemiany w sferze idei otworzyły drogę do rozwoju nowoczesnej kultury europejskiej.

Spór o datę startową polskiego oświecenia

Wyznaczenie precyzyjnego początku epoki w Polsce budzi dyskusje. Najwyraźniej zarysowuje się okres stanisławowski (1764–1795), czyli lata panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dwór królewski błyskawicznie stał się centrum nowej myśli. Rozkwitł mecenatmecenat Opieka wpływowych i bogatych osób nad twórcami, artystami i instytucjami kulturalnymi., a na rynku wydawniczym pojawiły się nowoczesne czasopisma, takie jak „Monitor” oraz „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”. Zaczęto projektować przestrzeń publiczną i tworzyć sztukę w duchu nowych idei.

Część badaczy przesuwa początek epoki na lata 1760–1763, wiążąc go z publikacją czterotomowego traktatu Stanisława Konarskiego O skutecznym rad sposobie. Większość historyków literatury przyjmuje jednak, że wczesne oświecenie w Polsce zaczęło się już około 1730 roku.

Pierwsza połowa XVIII wieku to czas głębokiego kryzysu Rzeczypospolitej. Upadały miasta, ubożało mieszczaństwo. Traktat poczdamski z 1720 roku gwarantował sąsiadom utrzymanie w Polsce anachronicznej złotej wolnościzłota wolność System przywilejów szlacheckich w dawnej Polsce, obejmujący m.in. prawo do zrywania sejmów i rokoszu.. Kultura sarmackakultura sarmacka Ideologia i styl życia polskiej szlachty, opierające się na micie o pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów. ulegała degeneracji, sejmy notorycznie zrywano, a w kraju panowała anarchia. Okres ten, nazywany nocą saskąnoc saska Okres panowania królów z dynastii Wettinów w Polsce, kojarzony z upadkiem politycznym i kulturalnym państwa., przyniósł jednak pierwsze przebudzenia.

W latach 1730–1764 inicjatywę reformatorską przejęli nieliczni przedstawiciele duchowieństwa i magnaterii. Stronnictwu Czartoryskich przewodził Stanisław Poniatowski, ojciec przyszłego króla. Bracia Andrzej Stanisław i Józef Andrzej Załuscy nawiązali kontakty z europejskimi elitami, dostrzegając zapaść polskiej nauki. Choć próba reformy Akademii Krakowskiej zakończyła się fiaskiem, w 1747 roku bracia otworzyli pierwszą publiczną bibliotekę. Zaczęto powoli modernizować szkolnictwo średnie, dostosowując je do potrzeb życia publicznego.

W 1740 roku Stanisław Konarski założył Collegium NobiliumCollegium Nobilium Elitarna szkoła dla synów magnackich i bogatej szlachty, założona w Warszawie przez Stanisława Konarskiego.. Wykładowcy tej elitarnej szkoły ograniczyli łacinę na rzecz języka polskiego i języków nowożytnych. Konarski wydał Ustawy szkolne oraz traktat O poprawie wad wymowy (1741), wymuszając dbałość o ojczystą mowę. W Warszawie Wawrzyniec Mitzler de Kolof zaczął wydawać pierwsze czasopisma naukowe: „Warschauer Bibliothek” (1753–1755) oraz „Acta litteraria” (1755–1756), finansowane przez Józefa Aleksandra Jabłonowskiego. Około 1750 roku racje reformatorów zyskały szersze poparcie, a społeczeństwo zaczęło dojrzewać do zmian.

Teatr oświeceniowy w Polsce

Wiosną 1765 roku z inicjatywy króla rozpoczął działalność Teatr NarodowyTeatr Narodowy Pierwszy polski teatr publiczny i zawodowy, powołany do życia przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.. Scena ta wzięła na siebie ciężar wychowania społeczeństwa, krzewienia nowych idei i piętnowania sarmackich wynaturzeń. Z powodu zawirowań politycznych pierwsza faza działalności teatru trwała tylko dwa lata. Ruch teatralny odrodził się w 1774 roku.

Prawdziwy rozkwit sceny nastąpił w 1783 roku, gdy dyrekcję objął Wojciech Bogusławski. Jako dyrektor, aktor i dramaturg zyskał miano „ojca teatru polskiego”. Obok trup francuskich, włoskich i niemieckich, regularnie wystawiano rodzime sztuki. Repertuar opierał się na tekstach Franciszka Bohomolca, Juliana Ursyna Niemcewicza, Franciszka Zabłockiego i samego Bogusławskiego.

Słowniki i encyklopedie

Odradzająca się kultura potrzebowała nowoczesnych narzędzi językowych. Przedruki siedemnastowiecznego słownika Grzegorza Knapiusza przestały wystarczać. W 1765 roku w Lipsku ukazał się Nowy dykcyjonarz czyli Mownik polsko-niemiecko-francuski. Jego autor, warszawianin Abraham Trotz, był lektorem języka polskiego na lipskim uniwersytecie. Słownik opierał się na żywym języku czerpanym z lektur, całkowicie pomijając łacinę na rzecz francuskiego.

Prawdziwym przełomem okazał się jednak sześciotomowy Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego, wydany w latach 1807–1814. W przeciwieństwie do wcześniejszych, czysto użytkowych publikacji, dzieło Lindego miało charakter historyczny. Autor zgromadził wyrazy użyte kiedykolwiek w polskim druku i precyzyjnie podał ich źródła, tworząc bezcenny zapis dawnej polszczyzny.

W Europie ton nadawała Wielka Encyklopedia FrancuskaWielka Encyklopedia Francuska Monumentalne dzieło epoki, gromadzące ówczesną wiedzę z perspektywy racjonalistycznej i antyklerykalnej., wydawana od 1751 roku. Zrujnowana Rzeczpospolita nie mogła sfinansować podobnego przedsięwzięcia. Wydawano jedynie mniejsze kompendia. Za pierwszą polską próbę encyklopedyczną uznaje się Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego (1745–1754). Ignacy Krasicki wydał Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem abecadła ułożonych, który ideowo nawiązywał do dzieła Diderota, ale ustępował mu objętością i poziomem. Pierwszą pełnoprawną polską encyklopedię wydał dopiero Szymon Orgelbrand w latach 1859–1868.

Pierwsza biblioteka i ratowanie nauki

W 1747 roku bracia Andrzej i Józef Załuscy otworzyli w warszawskim pałacu Daniłowiczowskim pierwszą polską bibliotekę publiczną. Andrzej zapewnił fundusze, a Józef przez lata gromadził i katalogował zbiory. W 1794 roku księgozbiór liczył już 400 tysięcy książek i 20 tysięcy rękopisów, w tym autografy Jana Kochanowskiego. Uchwały sejmowe z 1780 i 1793 roku zagwarantowały instytucji egzemplarz obowiązkowyegzemplarz obowiązkowy Prawny wymóg bezpłatnego przekazywania bibliotece kopii każdej publikacji wydanej na terenie państwa. każdego druku z terenu Rzeczypospolitej.

Po utracie niepodległości misję ochrony dziedzictwa przejęło Towarzystwo Przyjaciół NaukTowarzystwo Przyjaciół Nauk Powołana w Warszawie organizacja naukowa, której celem było ratowanie polskiej kultury po utracie niepodległości., założone w 1800 roku. Organizacja skupiła się na rozwoju nauki i literatury, udowadniając żywotność narodu pozbawionego państwa. Cele statutowe brzmiały jasno:

Ocalić i wydoskonalić ojczystą mowę, zachować i udoskonalić narodu historię, poznać rodowitą ziemię i wszystkie jej płody, dla tych dobycia, używania potrzebne rozkrzewić umiejętności i sztuki.

W pracach Towarzystwa brali udział najwybitniejsi intelektualiści epoki: Tadeusz Czacki, Jan Chrzciciel Albertrandi, Stanisław Kostka Potocki, Franciszek Ksawery Dmochowski, Adam Kazimierz Czartoryski, Józef Maksymilian Ossoliński, Ignacy Krasicki, Stanisław Trembecki, Franciszek Karpiński, Jan Paweł Woronicz, Samuel Bogumił Linde, Jan Śniadecki, Stanisław Staszic, Onufry Kopczyński oraz Julian Ursyn Niemcewicz.

Bibliografia

OPRACOWANIA OGÓLNE:

• Słownik literatury polskiego Oświecenia, pod red. T. Kostkiewiczowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1996.
• Wacław Borowy, O poezji polskiej w wieku XVIII, PIW, Warszawa 1978.
• Paul Hazard, Myśl europejska w XVIII wieku. Od Monteskiusza do Lessinga, przeł. H. Suwała, PIW, Warszawa 1972.
• Mieczysław Klimowicz, Oświecenie, wyd. 5, PWN, Warszawa 1998.
• Teresa Kostkiewiczowa, Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego Oświecenia, PWN, Warszawa 1975.
• Zdzisław Libera, Rozważania o wieku tolerancji, rozumu i gustu. Szkice o XVIII stuleciu, PIW, Warszawa 1994.
• Jerzy Snopek, Oświecenie. Szkic do portretu epoki, PWN, Warszawa 1999.
• Mieczysław Klimowicz, Oświecenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.
• J. Lupas-Rutkowska, Epoki literackie, Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski, Raszyn 2001.

OPRACOWANIA POSZCZEGÓLNYCH UTWORÓW:

Adam Naruszewicz, Balon:

• Teresa Kostkiewiczowa, Czytanie Naruszewicza, [w:] Wśród pisarzy oświecenia: studia i portrety, pod red. A. Czyża i S. Szczęsnego, Wyd. WSP, Bydgoszcz 1997.
• Julian Platt, Adam Naruszewicz, [w:] Pisarze polskiego oświecenia, t. 1, pod red. T. Kostkiewiczowej i Z. Golińskiego, PWN, Warszawa 1992.
• Barbara Wolska, W świecie żywiołów, Boga i człowieka: studia o poezji Adama Naruszewicza, Wyd. UŁ, Łódź 1995.
• Czesław Zgorzelski, Naruszewicz – poeta, [w:] tegoż, Od Oświecenia ku Romantyzmowi i współczesności: szkice historyczno-literackie, Wyd. Literackie, Kraków 1978.

Józef Wybicki, Pieśń Legionów Polskich we Włoszech:

• Krzysztof M. Dmitruk, Józef Wybicki, [w:] Pisarze polskiego oświecenia, t. 2, pod red. T. Kostkiewiczowej i Z. Golińskiego, PWN, Warszawa 1994.
• Władysław Zajewski, Józef Wybicki, [w:] Życiorysy historyczne, literackie i legendowe, pod red. Z. Stefanowskiej i J. Tazbira, Seria 2, PWN, Warszawa 1989.