Ballada romantyczna — gatunek na pograniczu światów
Ballada to synkretyczny gatunek literacki, który zrewolucjonizował polską literaturę i wyznaczył oficjalny początek epoki romantyzmu. Wywodząca się z celtyckich pieśni ludowych forma stała się głównym orężem w walce młodych twórców z oświeceniowymi klasykami. Jej rozwój w XIX wieku ukształtował wyobraźnię całych pokoleń, wprowadzając do poezji fantastykę, grozę i surową moralność prostego ludu.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Geneza i europejskie korzenie
Nazwa gatunku pochodzi od włoskiego słowa ballare, oznaczającego taniec. Początków ballady należy szukać w epickich pieśniach ludowych o rodowodzie celtyckim. Rozwijały się one od XII wieku, a swój rozkwit przeżywały między XIII a XVI stuleciem na ziemiach angielskich i szkockich. Tak zwana ballada szkocka była mroczną pieśnią epicką. Opowiadała o nieszczęśliwej miłości, zdradzie i krwawej zemście. Nasycenie elementami fantastycznymi budowało w niej posępny, tajemniczy nastrój.
Protoplastów gatunku można odnaleźć także w prowansalskich lirycznych pieśniach ludowych. W XIV i XV wieku na terenie Włoch i Francji przekształciły się one w nowe formy wypowiedzi artystycznej, czego przykładem jest twórczość François Villona. Prawdziwy renesans ballady przyniósł jednak wiek XVIII. Do popularyzacji gatunku w Europie przyczyniły się dwa przełomowe zbiory:
- Reliques of Ancient English Poetry (1765) – zbiór Thomasa Percy'ego, szkockiego biskupa i folklorysty.
- Volkslieder (1778/1779) – dzieło Johanna Gottfrieda Herdera, niemieckiego pisarza i filozofa.
Przełom romantyczny w Polsce
Na przełomie XVIII i XIX wieku ballada przeniknęła do polskiej literatury dzięki tłumaczeniom Juliana Ursyna Niemcewicza. Rodzima wersja gatunku kształtowała się pod silnym wpływem dumyStaropolski gatunek epicko-liryczny, pieśń o charakterze historycznym lub bohaterskim, często o melancholijnym nastroju., którą Niemcewicz sam chętnie uprawiał. Prawdziwe trzęsienie ziemi nadeszło jednak nieco później.
-
1822Wydanie „Ballad i romansów”
Adam Mickiewicz publikuje tomik poetycki, który staje się manifestem nowej epoki i wyznacza początek romantyzmu w Polsce.
Kanoniczny zbiór cech polskiej ballady romantycznej wyznaczył właśnie Adam Mickiewicz. Jego utwory wywołały zagorzałą dyskusję między klasykamiZwolennicy oświeceniowych reguł w literaturze, ceniący jasność, racjonalizm i antyczne wzorce. a romantykami o ostateczny kształt literatury. Ballada błyskawicznie stała się sztandarowym gatunkiem pierwszej fazy polskiego romantyzmu. Wybitny historyk literatury, Juliusz Kleiner, zdefiniował jej klasyczną postać następująco:
(...) krótki wierszowany utwór epicki na temat niezwykłego zdarzenia, o zabarwieniu lirycznym i o tendencji do dramatycznego, dialogowego ujęcia.
Wydanie Ballad i romansów wywołało prawdziwy skandal. Starsi pisarze, wychowani na racjonalizmie, uważali wprowadzanie duchów, upiorów i ludowych zabobonów do poezji za psucie gustu. Dla młodych romantyków był to z kolei manifest nowej wrażliwości, odrzucenie sztywnych reguł i zwrot ku autentycznym emocjom.
Oprócz Mickiewicza po ten gatunek sięgali inni twórcy epoki: Aleksander Chodźko, Stefan Witwicki, Antoni Edward Odyniec oraz Władysław Syrokomla. Ballada nierozerwalnie łączyła się z ideą pieśni gminnejUstna twórczość ludowa, w której romantycy upatrywali skarbca narodowej pamięci i autentycznych wartości moralnych.. Romantycy wierzyli, że to właśnie w folklorze kryje się prawdziwy, nieskażony duch narodu.
Cechy polskiej ballady romantycznej
Gatunek ten złamał dotychczasowe reguły pisarskie, wprowadzając zupełnie nową poetykę. Posiadał stały, łatwo rozpoznawalny zestaw cech.
Łączy epicką fabułę, liryczny nastrój i dramatyczne dialogi. Forma to pieśń o charakterze epicko-lirycznym.
Ingerencja sił nadprzyrodzonych w świat realny. Fabuła często przybiera charakter sensacyjny, pełen tajemnic i cudowności (np. „Lilie” Mickiewicza).
Opowiadacz ma cechy aktywnego odbiorcy widowiska. Żywo reaguje na zdarzenia, ujawnia emocje, snuje domysły i używa wykrzyknień.
Bohaterowie są silnie stypizowani, z jedną wyeksponowaną cechą charakteru. Najczęściej są ze sobą ostro skontrastowani.
Od strony formalnej ballada opierała się na budowie stroficznej. Twórcy chętnie wykorzystywali konwencjonalne środki stylistyczne: stałe epitety, porównania, refreny oraz paralelizm składniowyPowtarzanie zdań o takiej samej lub podobnej budowie, co nadaje tekstowi wyraźny, niemal muzyczny rytm..
Ewolucja i zmierzch gatunku
Ogromna popularność gatunku w romantyzmie przedlistopadowym wywołała zjawisko tak zwanej balladomanii. Rynek zalała fala utworów o czysto grafomańskim charakterze. Szybka konwencjonalizacja sprawiła, że czołowy gatunek romantyczny stał się celem parodii. Wyśmiewali go w swoich tekstach między innymi Kornel Ujejski i Juliusz Słowacki.
Po upadku powstania listopadowego ballada zaczęła tracić swoją wysoką rangę. Zaczęły powstawać nowe podgatunki, dopuszczające do głosu realizm: ballada patriotyczna, społeczna i powstańcza. Gatunek ulegał też silnym wpływom gawędyGatunek epicki naśladujący swobodną, ustną opowieść narratora, bardzo popularny w latach 30. XIX wieku..
W epoce pozytywizmu ballada niemal całkowicie zanikła, wyparta przez realistyczny obrazek. Jej wartość odkryła na nowo dopiero Młoda Polska. Twórcy tacy jak Kazimierz Tetmajer, Jan Kasprowicz czy Leopold Staff sięgnęli po nią na fali fascynacji folklorem podhalańskim i baśniowymi stylizacjami. W tym okresie ballada wyraźnie zbliżyła się do liryki, a epicki narrator nabrał cech podmiotu lirycznego.
Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło narodziny ballad miejskich i złodziejskich, które przesunęły gatunek w stronę literatury popularnej i rozrywkowej. Forma ta zrobiła również ogromną karierę w kabarecie. W literaturze współczesnej poetykę ballady z powodzeniem wykorzystywali wybitni twórcy:
- Bolesław Leśmian (cykle Ballady, Postacie, Pieśni kalekujące),
- Emil Zegadłowicz (Powsinogi beskidzkie),
- Kazimiera Iłłakowiczówna (Ballady bohaterskie),
- Julian Tuwim (Wizyta, Śmierć Izaka Kona, Venus, Śmierć),
- Miron Białoszewski (Ballady peryferyjne).