Sonet w romantyzmie — Mickiewicz i Sonety krymskie
Sonet to kunsztowny gatunek liryczny o renesansowym rodowodzie, który po okresie zapomnienia w oświeceniu przeżył swój wielki powrót w epoce romantyzmu. Jego rygorystyczna, czternastowersowa forma stała się dla poetów idealnym narzędziem do łączenia mistrzowskich opisów natury z głęboką refleksją filozoficzną. W polskiej literaturze gatunek ten spopularyzował Adam Mickiewicz, wydając słynne cykle odeskie i krymskie.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Od Sycylii po polski romantyzm
Gatunek ten narodził się w XIII wieku we Włoszech, a dokładnie na Sycylii. Jego pierwotny kształt czerpał z tradycji poezji arabskiej i prowansalskiej, mocno wiążąc się z włoską twórczością ludową. Do polskiej literatury wprowadzili go twórcy renesansowi i barokowi: Jan Kochanowski, Mikołaj Sęp-Szyrzyński, a później Sebastian Grabowiecki i Andrzej Morsztyn.
W XVIII wieku sonet niemal całkowicie zniknął z literatury. Klasycyści epoki oświecenia uważali go za formę zbyt sztuczną i skomplikowaną. Dopiero romantycy zrehabilitowali ten gatunek, dostrzegając w nim idealną przestrzeń do wyrażania skrajnych emocji.
Prawdziwy renesans sonetu na ziemiach polskich to zasługa Adama Mickiewicza. W 1826 roku w Moskwie wydał on tomik zatytułowany po prostu Sonety. Zbiór ten zawierał dwa przełomowe cykle: sonety odeskie (o tematyce miłosnej) oraz Sonety krymskie (zapis orientalnej podróży i mistycznego doświadczenia natury). Sukces Mickiewicza sprawił, że po tę formę chętnie sięgali inni romantycy, w tym Juliusz Słowacki i Seweryn Goszczyński.
Żelazne reguły formy
Wyznaczniki gatunkowe sonetu mają przede wszystkim charakter formalny. Każdy utwór musi składać się z dokładnie czternastu wersów, najczęściej podzielonych na cztery strofy. W zależności od układu rymów i strof wyróżniamy trzy główne odmiany:
Dwie strofy czterowersowe (układ rymów abba cddc) oraz dwie strofy trójwersowe (tzw. tercynyStrofa składająca się z trzech wersów, charakterystyczna dla poezji włoskiej.) o różnych kombinacjach rymów (np. eee fff, efg efg).
Składa się z dwóch strof czterowersowych (zazwyczaj abba abba) oraz dwóch trójwersowych o układzie rymów np. ccd eed.
Zbudowany z trzech strof czterowersowych (abab cdcd efef) i końcowego dystychuStrofa dwuwersowa, często pełniąca funkcję puenty całego utworu. o rymach gg.
Kompozycja i kunsztowność
Klasyczny sonet dzieli się na dwie wyraźne części. Pierwsze osiem wersów ma charakter opisowy lub narracyjny. Poeta zarysowuje w nich sytuację liryczną, krajobraz lub wydarzenie. Pozostałe sześć wersów to część refleksyjno-uogólniająca. Ostatnia strofa stanowi kulminację przebiegu znaczeniowego i przynosi puentę całego utworu.
Sonet wymaga od twórcy niezwykłego warsztatu. Wymusza stosowanie wyszukanych powtórzeń, anaforCelowe powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych wersów lub zdań., paralelizmówWprowadzenie w utworze elementów o podobnej budowie, np. zdań o identycznej strukturze składniowej. czy gradacji. W polskiej poezji najczęściej pisany jest długim, dostojnym wierszem – jedenasto- lub trzynastozgłoskowcem, co pozwala na kunsztowne rozwiązania składniowe i wprowadzanie rymów w średniówce.
Symetrie i asymetrie kompozycji stroficznej prowokują do wygrywania paraleli i kontrastów obrazowych między odpowiadającymi sobie strofami. Ta wielostronna kunsztowność sprawiła, że sonet od początku związał się zarówno z tematyką salonowo-erotyczną, jak z poważną problematyką refleksyjno-filozoficzną.
Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, pod red. J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1984
Dlaczego romantycy pokochali sonet?
Dla twórców romantycznych ta sztywna rama nie była ograniczeniem. Stała się przestrzenią do poszukiwania syntezy i nieskończoności. Sonet romantyczny przestał być tylko wirtuozerskim popisem formy. Stał się narzędziem do wyrażania głębokiego, duchowego doświadczenia i próbą dotknięcia największych tajemnic wszechświata. Zderzenie rygorystycznej budowy z nieokiełznanym żywiołem romantycznych uczuć dawało niezwykle silny efekt artystyczny.