Tytanizm i prometeizm
Tytanizm i prometeizm to postawy ideowe epoki romantyzmu, opierające się na buncie jednostki przeciwko Bogu i porządkowi świata. Romantyczni bohaterowie, wzorem mitycznego Prometeusza, poświęcają własne zbawienie w imię miłości do ludzkości i walki o jej wolność. Najsłynniejszą literacką realizacją tego motywu w polskiej literaturze jest postawa Konrada w trzeciej części „Dziadów” Adama Mickiewicza.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 2 min
Źródła romantycznego buntu
Postawa prometejska czerpie bezpośrednio z mitologii greckiejZbiór mitów przekazywanych w starożytnej Grecji, tłumaczących zjawiska natury i pochodzenie bogów oraz ludzi.. Mityczny tytan Prometeusz ulepił człowieka z gliny, a następnie wykradł bogom z Olimpu ogień, by podarować go bezbronnym ludziom. Za ten akt nieposłuszeństwa spotkała go okrutna kara ze strony Zeusa. Twórcy pierwszej połowy XIX wieku zaadaptowali ten mit, tworząc archetyp bohatera rzucającego wyzwanie niebiosom. Nie robi on tego z pychy czy chęci zajęcia miejsca Stwórcy, ale z głębokiej miłości do ludzi i pragnienia zapewnienia im pełnego człowieczeństwa.
Postawa etyczna polegająca na dobrowolnym poświęceniu jednostki w imię dobra ogółu. Bohater buntuje się przeciwko Bogu, uznając Go za stwórcę niesprawiedliwego świata. Przykład: Konrad z „Dziadów cz. III” Adama Mickiewicza.
Skrajna forma buntu, charakteryzująca się nadludzką siłą woli, dumą i poczuciem własnej potęgi. Bohater tytaniczny uważa się za równego bogom. Przykład: tytułowy bohater dramatu „Kain” George'a Byrona.
Bóg jako stwórca zła
W romantycznym nurcie myślowym to Bóg często ponosi odpowiedzialność za zło i cierpienie na świecie. Romantyczni buntownicy występują przeciwko autokratycznemu Bóstwu znanemu z tradycyjnej religii. Często przeciwstawiają mu postać Chrystusa, którego traktują jako sojusznika wspierającego ludzkość w jej cierpieniu. Prawdziwego Prometeusza cechuje ogromna litość dla słabszych, niewzruszona wola oraz niezachwiana wiara w lepszą przyszłość.
Uczniowie często mylą prometeizm z mesjanizmem, a to dwie zupełnie różne koncepcje występujące w „Dziadach cz. III”. Prometeizm (reprezentowany przez Konrada) to indywidualny bunt przeciwko Bogu. Mesjanizm (reprezentowany przez Księdza Piotra) to pokorna zgoda na cierpienie i wiara, że ofiara narodu ma sens w boskim planie zbawienia świata.
Europejscy i polscy buntownicy
Motyw ten przewija się przez najważniejsze dzieła epoki. W literaturze europejskiej postawę tytaniczną uosabia Faust z dramatu Johanna Wolfganga von Goethego, który w poszukiwaniu absolutu przekracza ludzkie ograniczenia. Z kolei bohaterowie bajroniczniTyp samotnego, dumnego buntownika, skłóconego ze światem, często ukrywającego mroczną tajemnicę z przeszłości. tacy jak Manfred czy Kain z utworów George'a Byrona, reprezentują mroczniejszą, skrajnie indywidualistyczną stronę buntu.
Na gruncie polskim szczytem prometeizmu jest postawa Konrada. W „Dziadach cz. III” żąda on od Boga władzy nad ludzkimi duszami, by uszczęśliwić naród. Z miłości do ojczyzny jest gotów na wieczne potępienie. Jego bunt jest tak potężny, że ociera się o bluźnierstwo, gdy w przypływie gniewu niemal nazywa Boga carem.