Miejsce i czas akcji „Szewców” jako argument za uniwersalnym wymiarem dzieła

Geneza i naukowy charakter dramatu

Stanisław Ignacy Witkiewicz pracował nad „Szewcami” przez siedem lat (1927–1934). Ten długi czas powstawania przełożył się na głęboką analizę ówczesnej rzeczywistości. Autor opatrzył swoje dzieło podtytułem „Naukowa sztuka ze »śpiewkami« w trzech aktach”. Użycie słowa „naukowa” ma tu konkretny cel. Witkacy przyjmuje rolę socjologa diagnozującego nieuchronną ewolucję społeczeństwaWedług Witkacego proces ten prowadzi do mechanizacji życia, zaniku indywidualizmu i upadku wyższej kultury..

Badacz twórczości Witkacego, Daniel C. Gerould, uważa, że ten zabieg nadaje sztuce obiektywny charakter. Rozpaczliwa sytuacja lat trzydziestych XX wieku przestaje być tylko koszmarem sennym, a staje się chłodno opisanym faktem. Powagę utworu podkreśla również dedykacja. Witkacy zadedykował dramat Stefanowi SzumanowiWybitny polski psycholog, filozof i lekarz, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego., wybitnemu polskiemu naukowcowi.

Warsztat szewski jako centrum wszechświata

Centralnym miejscem akcji jest warsztat szewski, który Witkacy precyzyjnie opisuje w didaskaliachTekst poboczny dramatu, wskazówki autora dotyczące wyglądu sceny, rekwizytów, oświetlenia czy zachowania postaci.. Scena ma kształt półkolisty, a w jej środku znajduje się szara, trójkątna ściana z okrągłym okienkiem. Z prawej strony stoi pień wyschłego drzewa, obok którego widać trójkąt nieba. W oddali majaczy krajobraz z miasteczkami w dolinie.

Warsztat sprawia wrażenie zawieszonego wysoko w górach, ponad resztą świata. Do wnętrza docierają zniekształcone dźwięki cywilizacji: huk samochodów i ryki syren fabrycznych. Taka konstrukcja przestrzeni zamienia zwykły warsztat rzemieślniczy w punkt widokowy na całą ludzkość. Witkacy wykorzystuje tu klasyczny motyw theatrum mundiTopos literacki przedstawiający świat jako scenę, a ludzi jako aktorów odgrywających z góry narzucone role..

Na tej specyficznej scenie toczą się dyskusje o przyszłości jednostki, państwa i całego globu. Przestrzeń aktywnie reaguje na wydarzenia fabularne. Kiedy do warsztatu wkraczają Dziarscy Chłopcy, widok w głębi nagle ciemnieje, a w oddali błyskają tylko pojedyncze światła.

Miejsce akcji ewoluuje wraz z rozwojem wydarzeń. W trzecim akcie z pierwotnego wystroju zostaje jedynie pień, na którym palą się czerwone i zielone latarki sygnałowe. W dole widać nocny pejzaż oświetlony pełnią księżyca.

Czas akcji i katastroficzna wizja przyszłości

Czas akcji „Szewców” nie jest ściśle określony datą roczną. Tekst zawiera jednak wyraźne wskazówki, że wydarzenia rozgrywają się w przyszłości względem momentu powstania utworu. Bohaterowie wspominają o „nieboszczyku Tuwimie” oraz nieżyjącym Karolu SzymanowskimWybitny polski kompozytor i pianista, przyjaciel Witkacego z czasów młodości w Zakopanem.. W latach trzydziestych, gdy Witkacy pisał swój dramat, obaj ci artyści cieszyli się życiem i pełnią sił twórczych.

Przesunięcie akcji w przyszłość pozwala autorowi na swobodne snucie prognoz. Warsztat szewski pełniący funkcję teatru świata oraz futurystyczny czas akcji tworzą idealne ramy dla katastrofizmuPostawa i tendencja w literaturze XX wieku, wyrażająca przekonanie o nieuchronnej zagładzie współczesnej cywilizacji i kultury.. Jak zauważa badacz Lech Sokół:

Warsztat szewski jako »teatr świata« oraz przyszłość jako czas akcji stanowią rękojmię uogólnienia i stwarzają niezbędne warunki dla katastroficznych przepowiedni Witkiewicza, groteskowych w formie, ale tragicznych w treści.

Dzięki temu „Szewcy” wykraczają poza doraźną satyrę polityczną, stając się uniwersalnym traktatem o upadku zachodniej cywilizacji.