Szewcy - konteksty
Dramat Stanisława Ignacego Witkiewicza stanowi artystyczną i filozoficzną diagnozę upadku cywilizacji zachodniej. Utwór łączy osobiste doświadczenia autora z rewolucji rosyjskiej z szerokim tłem politycznym dwudziestolecia międzywojennego. Zrozumienie katastroficznej wizji świata wymaga znajomości koncepcji Tajemnicy Istnienia oraz ówczesnych prądów awangardowych.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Stanisław Ignacy Witkiewicz
Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885–1939) dorastał w środowisku zakopiańskiej bohemy artystycznej. Jego ojciec zadbał o wszechstronną edukację syna poza systemem szkolnym. Kluczowym doświadczeniem formacyjnym pisarza była rewolucja październikowaZbrojny przewrót w Rosji w 1917 roku, który doprowadził do przejęcia władzy przez bolszewików.. Witkacy obserwował ją z bliska jako oficer armii carskiej. Widok krwawego przewrotu społecznego i zbydlęcenia tłumu trwale ukształtował jego poglądy na mechanizmy władzy.
Po powrocie do niepodległej Polski zajął się malarstwem, literaturą i filozofią. Towarzyszył mu narastający lęk przed nadciągającą katastrofą cywilizacyjną. Obserwował rosnące w siłę ruchy totalitarne w Europie i mechanizację życia społecznego. 18 września 1939 roku, dzień po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski, popełnił samobójstwo. Ten ostateczny gest stanowił tragiczne potwierdzenie jego własnych przepowiedni o końcu dawnego świata.
Rozwiń: Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) - życiorys (czas czytania: 3 min)Geneza
Praca nad tekstem trwała z przerwami siedem lat (1927–1934). Czyni to dramat najpóźniejszym i najdojrzalszym ukończonym dziełem scenicznym Witkacego. Długi proces twórczy sprawił, że utwór wchłonął kolejne fale politycznych niepokojów. Autor wielokrotnie wracał do rękopisu, modyfikując proporcje ideologiczne poszczególnych aktów pod wpływem wielkiego kryzysu gospodarczego i ekspansji totalitaryzmów.
Dramat powstawał w atmosferze głębokiego rozczarowania demokracją parlamentarną. Witkiewicz uważał ten system za słaby i skazany na upadek. Podtytuł utworu – „naukowa sztuka ze śpiewkami w trzech aktach” – to ironiczny gest zderzający groteskęKategoria estetyczna łącząca sprzeczności, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem. z tragiczną wymową całości. Ostateczna wersja tekstu nigdy nie doczekała się premiery za życia twórcy.
Rozwiń: Geneza „Szewców” (czas czytania: 0 min)Dwudziestolecie międzywojenne
Lata 1918–1939 przyniosły Europie gwałtowne przemiany społeczne i kulturowe. Odrodzone państwo polskie szybko zderzyło się z brutalną rzeczywistością: wojną polsko-bolszewicką, zamachem majowym w 1926 roku oraz globalnym załamaniem gospodarczym. W literaturze i filozofii dominował katastrofizmPrzekonanie o nieuchronnej zagładzie współczesnej cywilizacji, kultury i tradycyjnych wartości.. Twórcy czuli, że stary porządek bezpowrotnie runął.
Artystyczna awangardaZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe reguły i szukających nowych form wyrazu. radykalnie odcinała się od tradycji. Witkacy wpisuje się w ten klimat, jednak jego pesymizm jest absolutny. Nie widzi żadnego pozytywnego wyjścia dla ludzkości. Dramat stanowi bezpośrednią odpowiedź na widmo bolszewizmu, faszyzmu oraz postępującą standaryzację nowoczesnego społeczeństwa.
Witkacy przewidywał, że rozwój technologii i systemów totalitarnych doprowadzi do powstania „społeczeństwa mrówek”. Jednostki wybitne ulegną w nim zniszczeniu, a zmechanizowane masy skupią się wyłącznie na zaspokajaniu podstawowych potrzeb biologicznych.
Filozofia
Witkiewicz stworzył własny, oryginalny system ontologiczny. Jego fundamentem było pojęcie Tajemnicy Istnienia. Według autora człowiek to jedyna istota zdolna do odczuwania metafizycznego zdziwienia samym faktem, że istnieje. Niestety, rozwój cywilizacji, mechanizacja pracy i triumf ustrojów totalitarnych bezpowrotnie niszczą tę zdolność.
W dramacie widać wyraźne echa teorii Czystej FormyTeoria estetyczna Witkacego zakładająca, że sztuka powinna wywoływać uczucia metafizyczne poprzez samą konstrukcję, a nie treść życiową.. Sztuka nie miała naśladować rzeczywistości, lecz wywoływać w odbiorcy wstrząs. Bohaterowie utworu nie są psychologicznie spójnymi postaciami, ale wyrazicielami konkretnych idei i postaw filozoficznych. Ich groteskowe zmagania obrazują ostateczny upadek religii, sztuki i filozofii – jedynych dziedzin, które pozwalały dawniej obcować z Tajemnicą Istnienia.