Kontekst filozoficzny i historyczny w „Szewcach”
Stanisław Ignacy Witkiewicz pisał „Szewców” w cieniu narastających totalitaryzmów, tworząc uniwersalną diagnozę mechanizmów rewolucji. Dramat czerpie z katastrofizmu Oswalda Spenglera, ukazując nieuchronny upadek zachodniej cywilizacji i triumf bezdusznej mechanizacji. Kolejne przewroty na scenie udowadniają, że każda zmiana władzy prowadzi jedynie do nowej formy zniewolenia jednostki.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Witkacy pisał Szewców między 1927 a 1934 rokiem. Obserwował Europę, która na jego oczach drastycznie zmieniała oblicze. Włochy opanował faszyzmSkrajnie prawicowa, autorytarna ideologia stawiająca naród i państwo ponad jednostką, zapoczątkowana przez Benito Mussoliniego., Niemcy zmierzały ku dyktaturze Hitlera, a Związek Radziecki wdrażał brutalny stalinizmTotalitarny system komunistyczny w ZSRR, charakteryzujący się terrorem, kultem jednostki i centralnym planowaniem.. Dramat nie jest jednak zwykłym reportażem z epoki. To filozoficzna diagnoza mechanizmów napędzających każdą rewolucję i każdy system totalitarny. Barwa sztandaru nie ma tu najmniejszego znaczenia.
Spengler i widmo zmierzchu
W 1918 roku Oswald Spengler wydał Zmierzch Zachodu. To dzieło zelektryzowało europejskich intelektualistów i wyznaczyło ton całemu międzywojennemu katastrofizmowiPoczucie schyłku, nieuchronnej zagłady cywilizacji i upadku tradycyjnych wartości, silnie obecne w literaturze XX wieku.. Teza niemieckiego filozofa była prosta i druzgocąca. Kultury rodzą się, dojrzewają i umierają jak żywe organizmy. Zachód wszedł już w fazę cywilizacji, czyli ostatecznego skostnienia. Czas twórczego rozkwitu minął bezpowrotnie. Zostały tylko technika, masowość i chłodne zarządzanie.
Witkacy uważnie przestudiował tę koncepcję. W Szewcach widać to w samej strukturze fabuły. Każda rewolucja na scenie przynosi jedynie nową wersję zniewolenia. Sajetan Tempe pragnie obalić stary porządek. Kiedy jednak bunt szewców zwycięża, na jego gruzach wyrasta technokratyczny aparat Hiper-RobociarzaPostać z III aktu „Szewców”, symbolizująca ostateczny triumf bezdusznej technokracji i mechanizacji nad człowiekiem.. Koło się zamyka. Historia nie idzie naprzód, lecz stacza się po równi pochyłej.
Spenglerowski pesymizm uderza też w kulturę i intelekt. Prokurator Scurvy, człowiek wykształcony i wrażliwy, jest z góry skazany na klęskę. Jego intelektualna subtelność to anachronizm. Nowa epoka nie potrzebuje ludzi z nadmiarem świadomości. Potrzebuje ślepych wykonawców.
Faszyzm, komunizm i logika rewolucji
Witkacy obserwował ruchy masowe z narastającym przerażeniem. Dostrzegał w nich identyczną strukturę głęboką. W Szewcach kolejne przewroty celowo nie mają jednego, wyraźnego znaku ideologicznego. Najpierw władzę przejmuje Scurvy z pomocą Dziarskich Chłopców, przypominających faszystowskie bojówki. Następnie triumfują szewcy-rewolucjoniści. Ostatecznie wszystko wchłania bezduszny aparat biurokratyczny.
Stanisław Ignacy Witkiewicz przeżył wybuch rewolucji październikowej w Rosji. Widział na własne oczy chaos, terror i mechanizmy rodzącego się totalitaryzmu. To traumatyczne doświadczenie ukształtowało jego skrajnie pesymistyczne spojrzenie na wszelkie ruchy masowe i rewolucje społeczne.
Ten schemat idealnie oddaje realia polityczne tamtych lat. Każdy ruch masowy po zdobyciu władzy reprodukuje mechanizmy opresji, z którymi wcześniej walczył. Bolszewicy obiecywali wyzwolenie klasy robotniczej, a stworzyli system całkowitego uzależnienia od państwa. Faszyści głosili odrodzenie narodu, budując machinę miażdżącą jednostkę w imię kolektywu.
Dramat ukazuje ten proces przez postać Sajetana. Zaczyna on jako buntownik z autentycznym żalem za utraconą swobodą.
Szewc był kiedyś artystą!
Kończy jednak jako zbędny trybik w systemie, który sam pomógł stworzyć. Jego rewolucyjny gniew zostaje brutalnie unieczynniony.
Mechanizacja i koniec jednostki
Kolejny fundament filozoficzny Szewców to lęk przed mechanizacją ludzkiej egzystencji. Witkacy rozwijał ten motyw w swoich powieściach, takich jak Nienasycenie, oraz w traktatach o Czystej FormieTeoria estetyczna Witkacego, według której sztuka powinna wywoływać uczucie metafizycznego niepokoju poprzez samą konstrukcję dzieła, a nie jego treść.. Nowoczesność niszczy metafizyczny wymiar życia. Pracę zamienia w tępą produkcję, człowieka w zasób, a kulturę w tanią rozrywkę.
Szewcy przy swoim warsztacie są tego żywym symbolem. Ich rzemiosło traci sens, staje się mechanicznym powtarzaniem czynności. To echo marksistowskiej teorii alienacjiW filozofii marksistowskiej proces, w którym człowiek traci kontrolę nad własną pracą i jej produktami, stając się trybikiem w maszynie kapitalizmu.. Witkacy idzie jednak o krok dalej. Twierdzi, że nawet rewolucja proletariacka nie rozwiąże tego problemu. Mechanizacja to proces cywilizacyjny, a nie tylko klasowy. Hiper-Robociarz, obiecujący nowy wspaniały świat, sam jest przecież produktem tej samej masowej epoki.
Katastrofizm jako metoda, nie jako teza
Czytanie Szewców wyłącznie jako ilustracji spengleryzmu to błąd. Witkacy nie pisze suchego traktatu ubranego w teatralny kostium. Tworzy dramat, który wchłania filozofię i rozsadza ją od środka. GroteskaKategoria estetyczna łącząca sprzeczności: komizm z tragizmem, absurd z realizmem, wyolbrzymiająca i deformująca rzeczywistość., absurd, nagłe zmiany tonu i sceny balansujące między powagą a farsą to celowe strategie. Uniemożliwiają one widzowi przyjęcie jednej, wygodnej interpretacji.
Spengler dał Witkacemu narzędzie do opisu historii jako procesu degradacji. Obserwacja rodzących się totalitaryzmów dostarczyła konkretnych wzorców. Szewcy nie są jednak diagnozą wystawioną po autopsji. To dramat pisany w trakcie trwania choroby, gdy finał wciąż pozostawał nieznany. Właśnie ta niepewność – zawieszenie między analitycznym chłodem a egzystencjalnym przerażeniem – sprawia, że sztuka pozostaje boleśnie aktualna.