Eros i rewolucja - stosunki panujące między postaciami
Stanisław Ignacy Witkiewicz w „Szewcach” ukazuje relacje między klasami społecznymi jako brutalną walkę napędzaną pożądaniem i chęcią dominacji. Każdy akt dramatu demaskuje mechanizmy kolejnych przewrotów politycznych, w których ideologia ustępuje miejsca pierwotnym instynktom. Ostatecznym etapem tej ewolucji jest nadejście zmechanizowanego ustroju totalitarnego, niszczącego resztki ludzkiej indywidualności.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wypaczony obraz klas społecznych
Postacie w dramacie Witkacego zostały dobrane tak, aby symbolizować konkretne grupy społeczne. Warstwę robotniczą reprezentują szewcy na czele z Sajetanem Tempe. Arystokrację uosabia Księżna Irina Wsiewołodowna, a burżuazjęWarstwa społeczna posiadająca kapitał, w ujęciu marksistowskim przeciwstawiana klasie robotniczej. i inteligencję – prokurator Robert Scurvy. Witkacy celowo pozbawia swoich bohaterów typowości. Przedstawiciele poszczególnych klas są zniekształceni, groteskowi i zwyrodniali. Zgodnie z założeniami Czystej FormyKoncepcja Witkacego zakładająca, że sztuka powinna wywoływać w odbiorcy uczucie metafizycznego niepokoju, odrzucając realizm i logikę. tracą swoją dosłowną reprezentatywność na rzecz wyrazu artystycznego.
Każda z tych grup dąży do jednego celu: chce stać się elitą. W świecie „Szewców” elita to ci, którzy dysponują wolnym czasem, unikają pracy, jedzą najlepsze potrawy i oddają się wyszukanym perwersjom. Stosunki między klasami sprowadzają się do brutalnej walki o dominację, w której polityka nierozerwalnie splata się z erotyką. Współistnienie tych grup polega na projektowaniu wzajemnych gwałtów i upokorzeń.
Wszystko polega na wyżeraniu się gatunków.
Witkacy w „Szewcach” realizuje swoją koncepcję katastrofizmu. Uważał on, że rozwój cywilizacji, mechanizacja i masowość nieuchronnie prowadzą do upadku wyższych uczuć, religii, filozofii i sztuki. Dramat ukazuje kolejne etapy tej degradacji, aż do całkowitego zbydlęcenia człowieka.
Akt I: Zmierzch kapitalizmu i pucz Scurvy'ego
Pierwsza część dramatu ukazuje świat u schyłku kapitalizmu. Robotnicy i rzemieślnicy wciąż pracują, a ich praca zachowuje jeszcze resztki twórczego charakteru. Sytuacja ulega drastycznej zmianie, gdy władzę przejmuje prokurator Scurvy. Aresztuje on szewców oraz Księżną. Scurvy widzi w warsztacie szewskim gniazdo najohydniejszej, przeciwelitycznej rewolucji. Przeraża go wizja buntu, którego celem miałby być matriarchatUstrój społeczny, w którym władzę i dominującą rolę sprawują kobiety. i ostateczne pohańbienie męskiej siły.
Księżna jawi się w tym układzie jako prowodyrka rewolucji seksualno-politycznej, pragnąca zawładnąć całym społeczeństwem. Z kolei Sajetan Tempe zostaje uznany za „cofacza kultury”. Scurvy widzi w nim człowieka, który próbuje zatrzymać, a nawet odwrócić nieuchronną ewolucję ku zmechanizowanemu światu.
Akt II: Praca jako gwałt i ślepa rewolucja
Drugi akt przynosi nieoczekiwany zwrot akcji. Uwięzieni szewcy, skazani przez Scurvy'ego na przymusową bezczynność, wywołują bunt. Pobudką do działania nie jest jednak wzniosła ideologia, lecz frustracja, nieświadomość i tłumiony popęd seksualny. Sajetan, obserwując jak Scurvy kierowany pożądaniem zbliża się do Księżnej, nie wytrzymuje napięcia. Zaczyna gorączkowo szyć buty. Odkrywa, że żądza sfabrykowania czegokolwiek jest silniejsza niż sam popęd erotyczny.
Czeladnicy dołączają do majstra. Rzemieślnicy nie planują świadomie przejęcia władzy. Praca wymyka się spod ich kontroli i staje się autonomiczną siłą.
Dokonuje się gwałt pracowników nad pracą.
Rytmiczne uderzenia młotów w podeszwy i skandowane wypowiedzi szewców imitują stosunek płciowy. Satysfakcja z rewolucji zostaje zrównana z zaspokojeniem erotycznym. Szewcy obalają Scurvy'ego i wbrew własnej woli stają się warstwą rządzącą. Ich rewolucja jest jednak z góry skazana na porażkę. Brakuje im jakiejkolwiek idei. Szybko uświadamiają sobie, że podlegają tym samym słabościom co ich poprzednicy. Zdobyta władza nie wypełnia egzystencjalnej pustki, a przyszłość wydaje się im po prostu „wszawa”.
Akt III: Koniec świata i triumf technokracji
Trzeci akt to obraz całkowitej dekadencjiPoczucie schyłku, upadku wartości kulturowych i moralnych, charakterystyczne dla przełomu wieków. szewskiej elity. Buntownicy okazali się jedynie marionetkami, którym pozwolono na chwilową zabawę we władzę. Na scenie rozgrywa się groteskowy dramat przypominający koniec świata. Świat wartości znajduje się w stanie rozkładu. Sajetan kona od ciosu siekierą zadanego przez własnych czeladników. Scurvy dosłownie „zszedł na psy” – Witkacy materializuje ten frazeologizm, zamieniając prokuratora w skomlącego psa na łańcuchu. Panuje absolutny chaos.
W tym momencie, na przełęczy dwóch ginących światów, Księżna próbuje dokonać zamachu stanu. Gdy jest już bliska celu, spada na nią druciana klatka. Władzę przejmują prawdziwi decydenci: Towarzysz X i Towarzysz Abramowski, wysłannicy Tajnego Rządu. Zapowiadają oni nadejście nowej epoki – technokracjiUstrój, w którym władzę sprawują specjaliści, inżynierowie i menedżerowie, kierujący się wyłącznie chłodną kalkulacją..
Goście z przyszłości to zwykli śmiertelnicy w eleganckich garniturach. Ich przewrót zwiastuje nadejście całkowicie zmechanizowanego społeczeństwa. W nowym porządku każdy traci indywidualność. Umiera religia, filozofia i sztuka. Człowiek staje się jedynie zautomatyzowaną jednostką, trybikiem w sprawnie działającym mechanizmie, który w każdej chwili można wymienić na inny. Ustrój totalitarny jawi się jako system idealnie sprawiedliwy, ale jednocześnie bezwzględnie nudny i metafizycznie wyjałowiony.