Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) – życiorys
Stanisław Ignacy Witkiewicz, znany pod pseudonimem Witkacy, był jednym z najbardziej wszechstronnych polskich twórców dwudziestolecia międzywojennego. Jego biografia obejmuje działalność malarską, literacką i filozoficzną, a także dramatyczne doświadczenia rewolucji rosyjskiej oraz obu wojen światowych. Życie artysty zakończyło się samobójczą śmiercią na wieść o wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski we wrześniu 1939 roku.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Dzieciństwo w cieniu geniuszy
Stanisław Ignacy Witkiewicz urodził się 24 lutego 1885 roku w Warszawie. Był jedynym synem znanego malarza i krytyka Stanisława Witkiewicza oraz nauczycielki muzyki Marii z Pietrzkiewiczów. Rodzina pielęgnowała głębokie tradycje patriotyczne. Dziadek przyszłego pisarza brał udział w powstaniu styczniowymPolski zryw narodowy z 1863 roku przeciwko Imperium Rosyjskiemu, zakończony klęską i masowymi zsyłkami., co przypłacił zsyłką na Syberię. Towarzyszyła mu tam rodzina, w tym małoletni wówczas ojciec Witkacego.
Wkrótce po narodzinach Ignacego ojciec zachorował na gruźlicę. Wymusiło to przeprowadzkę do Zakopanego, które pełniło wtedy funkcję nieformalnej letniej stolicy polskiej kultury. Rodzicami chrzestnymi chłopca zostali legendarna aktorka Helena Modrzejewska oraz słynny góralski gawędziarz Sabała-Krzeptowski. Chłopiec dorastał w niezwykłym środowisku. W domu Witkiewiczów regularnie gościli najwybitniejsi twórcy epoki, tacy jak Henryk Sienkiewicz czy Stefan Żeromski.
Ojciec Witkacego był absolutnym przeciwnikiem tradycyjnej szkoły. Uważał, że systemowa edukacja niszczy indywidualność i tłamsi naturalne talenty. Dlatego młody Stanisław uczył się wyłącznie w domu, a korepetycji udzielali mu wybitni artyści i naukowcy odwiedzający Zakopane.
Cudowne dziecko i młodzieńcze burze
Witkacy bardzo wcześnie zyskał miano cudownego dziecka. Mając zaledwie osiem lat, ujawnił ogromny talent literacki. Zafascynowany twórczością Szekspira, pisał własne komedie. Samodzielnie je drukował, umieszczając na okładkach adnotację: „Druk Stasia Witkiewicza. Zakopane 1893” oraz cenę: „Tom jeden kosztuje centa”. Egzaminy gimnazjalne zdawał eksternistycznie we Lwowie, gdzie w 1903 roku uzyskał maturę.
Początkowo postanowił poświęcić się malarstwu. W 1905 roku rozpoczął studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, jednak nigdy ich nie ukończył. Do 1913 roku prowadził swobodne życie młodego artysty. Podróżował do Petersburga, Włoch, Niemiec, Francji i Anglii. Na Zachodzie zetknął się z malarstwem Paula Gauguina i Pabla Picassa. Te spotkania ze sztuką nowoczesną ukształtowały jego późniejsze teorie estetyczne.
Wczesna młodość Witkacego obfitowała w skandale i romanse. Napisał wtedy powieść 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta (1911), w której sportretował siebie i krakowską bohemę. Prawdziwy wstrząs nadszedł jednak w 1914 roku. Jego narzeczona, Jadwiga Janczewska, popełniła samobójstwo. Zrozpaczony artysta wyjechał na wyprawę naukową do Oceanii, kierowaną przez jego przyjaciela, wybitnego antropologa Bronisława Malinowskiego. Pełnił tam funkcję rysownika i fotografa.
Wojna, rewolucja i narodziny Witkacego
Egzotyczną podróż brutalnie przerwał wybuch I wojny światowej. Choć ojciec Witkiewicza popierał orientację proaustriacką, młody artysta po powrocie do Europy wyjechał do Rosji. Wstąpił do elitarnej gwardii carskiejElitarne jednostki wojskowe Imperium Rosyjskiego, pełniące funkcje reprezentacyjne i bojowe. i jako oficer walczył na froncie. W Rosji powrócił do malarstwa i studiów filozoficznych. Obserwował z bliska dekadentyzmNurt w kulturze przełomu XIX i XX wieku, charakteryzujący się poczuciem schyłku, bezsensu istnienia i upadku wartości. rosyjskiej arystokracji, a następnie wybuch rewolucji październikowej. To doświadczenie zaszczepiło w nim głęboki katastrofizm – przekonanie o nieuchronnym upadku zachodniej cywilizacji.
W 1918 roku wrócił do niepodległej Polski. Aby uniknąć mylenia go ze sławnym ojcem, przybrał pseudonim Witkacy. Rozpoczął niezwykle intensywną działalność twórczą. Jeszcze w tym samym roku napisał swój pierwszy dojrzały dramat Maciej Korbowa i Bellatrix. Rok później wydał rozprawę Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia. Wyłożył w niej fundamenty swojej filozofii oraz słynną teorię Czystej FormyTeoria Witkacego zakładająca, że w sztuce najważniejsza jest konstrukcja dzieła i wywoływanie uczuć metafizycznych, a nie realizm czy naśladownictwo natury..
Teatr i poczucie niezrozumienia
W 1920 roku na łamach czasopisma „Zdrój” opublikował dramat Pragmatyści. Jego debiut sceniczny miał miejsce w 1921 roku w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, gdzie wystawiono sztukę Tumor Mózgowicz. Spektakl wywołał burzę wśród krytyków i publiczności. Witkacy napisał łącznie trzydzieści dziewięć dramatów, z czego do dziś zachowało się dwadzieścia jeden (pozostałe znamy tylko z tytułów lub fragmentów).
Swoje poglądy na sztukę rozwijał w kolejnych publikacjach: Szkice estetyczne (1922) oraz Teatr (1923). Mimo że w okresie międzywojennym jego sztuki trafiały na afisze, Witkacy czuł się wyobcowany. Publiczność i krytyka traktowały go głównie jako genialnego ekscentryka i skandalistę, ignorując głębię jego przemyśleń filozoficznych.
Powieści, filozofia i tragiczny finał
Zniechęcony niezrozumieniem w teatrze, skupił się na prozie i filozofii. Wydał dwie wielkie powieści katastroficzne: Pożegnanie jesieni (1927) oraz Nienasycenie (1930). Ukoronowaniem jego twórczości dramatycznej stali się napisani w 1934 roku Szewcy – dramat awangardowySztuka teatralna odrzucająca tradycyjną fabułę i psychologię postaci na rzecz eksperymentów formalnych, absurdu i groteski., będący przenikliwą diagnozą mechanizmów totalitaryzmu.
W ostatnich latach życia Witkacy poświęcił się głównie filozofii. W 1935 roku opublikował swoje najważniejsze dzieło w tej dziedzinie: Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnienia. Dwa lata później ukończył Niemyte dusze – zbiór esejów stanowiących bezlitosną psychoanalizę polskiego społeczeństwa. Jego ostatnia, niedokończona powieść Jedyne wyjście ukazała się drukiem dopiero w 1968 roku.
Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku zastał pisarza w Warszawie. Witkacy opuścił stolicę i wraz z falą uchodźców ruszył na wschód. Dotarł do wsi Jeziory na Polesiu. Gdy 17 września dotarła do niego informacja o wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski, uznał, że jego katastroficzne wizje właśnie się spełniają. Dzień później, 18 września 1939 roku, popełnił samobójstwo.