Charakterystyka Sajetana Tempego
Sajetan Tempe to główny bohater dramatu Stanisława Ignacego Witkiewicza, reprezentujący warstwę rzemieślniczą i stojący na czele buntu przeciwko kapitalizmowi. Artykuł analizuje jego skomplikowany portret psychologiczny, rozdarty między prymitywną pracą fizyczną a wybujałymi ambicjami intelektualnymi. Omówiona zostaje również tragiczna ewolucja tej postaci, prowadząca do groteskowej śmierci z rąk własnych uczniów.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wizytówka bohatera
- Kim jest: Sześćdziesięcioletni majster szewski, właściciel warsztatu.
- Rola w utworze: Ideowy przywódca pierwszej rewolucji, inicjator buntu szewców.
- Status społeczny: Przedstawiciel rzemieślników, balansujący między proletariatemKlasa społeczna składająca się z robotników najemnych, nieposiadających środków produkcji. a drobnym mieszczaństwem.
- Relacje: Pracodawca i mentor Józka i Jędrka; uwikłany w toksyczną relację z Księżną Zbereźnicką-PodberezkąArystokratka w dramacie Witkacego, uosabiająca zepsucie, perwersję i upadek dawnych elit. oraz Prokuratorem ScurvymPrzedstawiciel burżuazji i obrońca kapitalistycznego porządku, który później staje na czele faszyzującego przewrotu..
Wygląd i cechy zewnętrzne
Sajetan to starzejący się, zmęczony życiem rzemieślnik. Witkacy nie kreśli jego portretu fizycznego z fotograficzną dokładnością, ale eksponuje detale świadczące o ciężkiej pracy: szorstkie dłonie, zgarbioną sylwetkę pochyloną nad kopytami i codzienny strój roboczy. Brakuje mu jakichkolwiek atrybutów władzy. Przy Scurvym w eleganckim stroju i Księżnej w wykwintnych sukniach, Sajetan wygląda jak człowiek z samego dołu drabiny społecznej. Doskonale zdaje sobie sprawę ze swojego wyglądu, co potęguje jego frustrację i gniew na niesprawiedliwość świata.
Portret psychologiczny
Filozof w szewskim fartuchu
Sajetan myśli za dużo jak na szewca i za mało jak na skutecznego przywódcę. To jego największe przekleństwo. Zamiast skupić się na rzemiośle, nieustannie analizuje sens istnienia, używając skomplikowanego, pseudonaukowego żargonu. Tęskni za wielkimi ideami, a jednocześnie pragnie prostego działania, które nadałoby jego życiu sens. Praca fizyczna stała się dla niego mechanicznym, odczłowieczającym obowiązkiem. Kiedy wykłada swoje poglądy czeladnikom, przypomina zaniedbanego myśliciela, a nie majstra pilnującego terminów.
Pogarda i pożądanie wyższych klas
Majster szewski szczerze nienawidzi arystokracji i burżuazji, ale ta nienawiść miesza się z chorobliwą fascynacją. Księżna Irina upokarza go na każdym kroku, a on czerpie z tego masochistyczną przyjemność i nie potrafi się od niej uwolnić. Scurvy uosabia z kolei władzę i pozycję, której Sajetan podświadomie pragnie. Ten wewnętrzny konflikt czyni go postacią pełną sprzeczności. Gardzi światem elit, który jednocześnie chciałby podbić i zająć w nim najwyższe miejsce.
Brak bezwzględności
Sajetan potrafi rozpalić tłum i rzucić chwytliwe hasła, ale sam nie jest zdolny do chłodnej, planowej przemocy. Jego bunt opiera się na emocjach i osobistym resentymentach. Brakuje mu wyrachowania Scurvy'ego oraz brutalnej siły Hiper-RobociarzaUosobienie ślepej, zmechanizowanej siły fizycznej i technokracji, przejmującej władzę w finale dramatu.. Rewolucja Tempego jest zbyt uczuciowa i przegadana. Majster nie potrafi przekuć swoich filozoficznych wizji w twarde, polityczne decyzje.
Postać Sajetana idealnie wpisuje się w ideę katastrofizmuPowszechne w dwudziestoleciu międzywojennym przeczucie nieuchronnej zagłady cywilizacji zachodniej. Witkacego. Autor uważał, że rozwój cywilizacji prowadzi do mechanizacji życia, upadku religii, filozofii i sztuki. Sajetan, próbując walczyć z tym procesem poprzez rewolucję, paradoksalnie tylko go przyspiesza, torując drogę bezdusznym technokratom.
Ewolucja bohatera
Sajetan przechodzi w dramacie drogę od charyzmatycznego lidera do żałosnej ofiary własnych idei. W pierwszym akcie jest rozgorączkowany, pełen energii i gotowy do obalenia starego porządku. Kiedy jednak szewcy faktycznie przejmują władzę, majster traci grunt pod nogami. Nowy, brutalny świat nie potrzebuje jego filozoficznych wywodów i moralnych rozterek. Zostaje zepchnięty na margines przez siły, które sam wyzwolił.
Jego koniec jest groteskowy i brutalny. Ginie z rąk własnych uczniów – Józka i Jędrka – którzy uderzają go siekierą w głowę, bo mają dość jego ciągłego gadania. Nawet z rozrąbaną czaszką Sajetan nie przestaje wygłaszać swoich tyrad. Witkacy w ten makabryczny sposób pokazuje, że dawni ideolodzy są zawsze pożerani przez kolejne, znacznie bardziej prymitywne i bezwzględne pokolenia rewolucjonistów.
Ocena postaci
Uważam, że Sajetan Tempe to postać głęboko tragiczna, choć ubrana w groteskowy kostium. Budzi we mnie mieszane uczucia – z jednej strony współczuję mu frustracji i poczucia zmarnowanego życia, z drugiej drażni mnie jego hipokryzja i gadatliwość. Moim zdaniem Witkacy stworzył w jego osobie ponadczasowy portret inteligenta-utopisty. Sajetan to przestroga przed ludźmi, którzy chcą zbawiać świat za pomocą radykalnych haseł, nie zdając sobie sprawy z konsekwencji. Dla współczesnego czytelnika majster szewski pozostaje symbolem naiwności – człowiekiem, który uruchomił maszynę zniszczenia, a potem sam wpadł w jej tryby.