Obraz rewolucji: „Szewcy” Witkacego a „Nie-Boska komedia” Krasińskiego
Zestawienie „Szewców” Stanisława Ignacego Witkiewicza z „Nie-Boską komedią” Zygmunta Krasińskiego ukazuje ewolucję literackiego obrazu rewolucji na przestrzeni niemal stu lat. Oba dramaty diagnozują przewrót społeczny jako niszczycielską siłę, która demoralizuje zwycięzców i bezpowrotnie grzebie stary porządek. Różnica polega na metafizycznym sensie tych wydarzeń: romantyk widzi w nich brutalny, ale celowy plan Boga, podczas gdy twórca awangardowy ukazuje wyłącznie bezsensowny mechanizm dziejów.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Dwie epoki, jedno widmo rewolucji
Dwa polskie dramaty, blisko sto lat różnicy, dwie zupełnie odmienne poetyki. Zygmunt Krasiński w Nie-Boskiej komedii (1835) oraz Witkacy w Szewcach (pisanych w latach 1927–1934) postawili to samo pytanie. Co się dzieje z człowiekiem i społeczeństwem, gdy porządek świata wywraca się do góry nogami? Rewolucja łączy oba teksty, ale każdy z autorów patrzy na nią przez inne szkło.
Krasiński tworzył w cieniu rewolucji lipcowej i powstania listopadowego, kierując się ku romantycznej historiozofiiFilozofia historii, refleksja nad sensem, celem i mechanizmami dziejów ludzkości.. Witkacy pisał po rewolucji bolszewickiejPrzewrót zbrojny w Rosji w 1917 roku, który obalił rząd tymczasowy i doprowadził do władzy komunistów., której brutalne skutki obserwował na własne oczy w Rosji. Zestawienie tych dzieł odsłania mechanizmy historii, których osobno moglibyśmy nie dostrzec.
Obaj autorzy pochodzili z wyższych sfer i z przerażeniem patrzyli na bunt mas. Krasiński, potomek magnackiego rodu, bał się krwawej zemsty ludu na szlachcie. Witkiewicz, wychowany w inteligenckim środowisku Zakopanego, obawiał się czegoś innego: całkowitego zniszczenia indywidualności i kultury przez zmechanizowaną, bezmyślną masę.
Punkty wspólne: władza, upadek elit i dramat idei
Władza, która niszczy zwycięzców
Pankracy u Krasińskiego to charyzmatyczny przywódca buntu. Nie staje się jednak tryumfującym bohaterem po zwycięstwie. Ginie, ponieważ siły, które wywołał, przerastają go, a on sam nie potrafi udźwignąć ciężaru zniszczenia. U Witkacego ten mechanizm działa jeszcze brutalniej.
Sajetan Tempe, mistrz szewski, rewolucjonizuje rzeczywistość pełen gniewu i energii. Gdy jednak rewolucja wygrywa, zapada na dziwną niemoc. Szewcy zdobywają władzę i natychmiast zaczynają się nudzić. Władza nie wyzwala. Władza kastruje z dawnego zapału. Sajetan ostatecznie ginie z rąk własnych czeladników, co udowadnia, że rewolucja zawsze pożera własne dzieci.
Arystokracja na śmietniku historii
Krasiński obsadza arystokracjęNajwyższa warstwa społeczna, wywodząca się z dawnego rycerstwa, posiadająca dziedziczne tytuły i przywileje. w roli tragicznej. Hrabia Henryk jest postacią wewnętrznie rozdartą, popełnia błędy, ale broni honoru. Jego klasa umiera z godnością w okopach Okopów Świętej Trójcy. Witkacy całkowicie odwraca ten sentyment.
Księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka to chodząca karykatura. Jest fetyszem, obiektem pożądania i pośmiewiskiem. Arystokracja w Szewcach nie wzbudza żałoby. To zdegenerowany relikt, który sam siebie ośmiesza. Obaj autorzy widzą koniec starego porządku społecznego. Krasiński nad nim płacze, Witkacy bezlitośnie rechocze.
Bohaterowie jako nośniki idei
Żaden z tych tekstów nie jest tradycyjnym dramatem psychologicznym. Postacie niosą idee i reprezentują konkretne siły społeczne. Są figurami alegorycznymi. Pankracy to Rewolucja, Henryk to Stary Porządek. U Witkacego Sajetan uosabia Energię Buntu, prokurator Scurvy to obrońca ginącego kapitalizmu, a Hiper-Robociarz to Masowa Mechanizacja. Ten zabieg zmienia oba dramaty w filozoficzne traktaty ukryte pod sceniczną akcją.
Fundamentalne różnice: Bóg kontra maszyna
Prowidencjalizm a historyczna pustka
Krasiński wierzy, że historia ma kierunek. Mimo całego okrucieństwa rewolucji, Bóg ostatecznie panuje nad światem. Finał Nie-Boskiej komedii przynosi oślepiającą wizję Chrystusa i słynny okrzyk Pankracego:
Galilaee, vicisti! (Galilejczyku, zwyciężyłeś!)
To wyraz prowidencjalizmuPogląd, według którego losami świata i ludzkości kieruje Boża opatrzność, nadająca sens historii.. Witkacy takiej wiary nie ma. W Szewcach kolejne przewroty nie prowadzą donikąd. Najpierw buntują się szewcy, potem władzę przejmują faszyzujący Dziarscy Chłopcy, a na koniec triumfuje technokratyczny Hiper-Robociarz. Każdy nowy układ okazuje się równie pusty jak poprzedni. Dzieje są kołem, które kręci się w miejscu. To czysty katastrofizmNurt w kulturze XX wieku zakładający nieuchronną zagładę współczesnej cywilizacji, kultury i wartości..
Patos tragedii kontra absurd groteski
Krasiński pisze śmiertelnie poważnie. Jego rewolucja przeraża, bohaterowie cierpią, a język jest wzniosły. Witkacy używa groteskiKategoria estetyczna łącząca sprzeczności, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem, piękno z brzydotą. jako głównego narzędzia poznawczego. Sceny w Szewcach są absurdalne, dialogi pełne wulgaryzmów i neologizmów, a postacie zachowują się jak w transie.
Witkacy uważał, że tylko przez deformację można pokazać prawdę o rozpadającym się świecie, co realizowało jego teorię Czystej FormyTeoria Witkacego zakazująca naśladowania rzeczywistości w sztuce na rzecz wywoływania uczuć metafizycznych poprzez samą konstrukcję dzieła.. Tragedia u Krasińskiego pozostaje tragedią. U Witkacego zamienia się w tragifarsęUtwór dramatyczny łączący elementy tragiczne z farsowymi, często ukazujący poważne problemy w sposób komediowy i przejaskrawiony..
Tłum z twarzą i bezimienna masa
Krasiński pisał przed erą totalitaryzmówSystem rządów dążący do całkowitej kontroli nad społeczeństwem i życiem prywatnym obywateli.. Jego rewolucja ma ludzką twarz Pankracego. To wróg, ale wciąż człowiek, z którym hrabia Henryk może podjąć intelektualną dyskusję. Witkacy pisze w cieniu rodzącego się faszyzmu i komunizmu. W Szewcach pojawia się mechanizacja i masowość jako siły niszczące jednostkę. Hiper-Robociarz nie jest charyzmatycznym wodzem. To bezduszna siła bez twarzy. Witkacy boi się rewolucji jako ostatecznej uniformizacji ludzkości.
Jak wykorzystać to zestawienie w wypracowaniu?
Poniższe argumenty pomogą Ci połączyć Nie-Boską komedię z Szewcami w wypracowaniu maturalnym:
- Brak zbawczego finału: Witkacy podejmuje temat rewolucji zarysowany przez Krasińskiego, ale odziera go z boskiego planu. Tam, gdzie Krasiński słyszał głos Boga, Witkacy słyszy jedynie mechaniczny hałas kolejnego, bezsensownego przewrotu.
- Degradacja przywódcy: Pankracy to tragiczny wódz z wielką ideą. Sajetan Tempe to postać groteskowa. Bunt szewców nie ma wymiaru transcendentnego, a zwycięstwo przynosi im wyłącznie nudę i frustrację.
- Złudzenie wyzwolenia: Oba dramaty udowadniają, że przejęcie władzy przez uciśnionych nie przynosi wolności. Zmieniają się tylko oprawcy. Ten motyw łączy romantyczną tragedię z awangardową katastrofą.