„Makbet” jako tragedia szekspirowska
Dramat Williama Szekspira zrywa z antycznymi regułami gatunkowymi, wprowadzając nowatorskie podejście do konstrukcji fabuły i psychologii postaci. Tytułowy bohater mierzy się z wewnętrznym konfliktem, który prowadzi go do nieuchronnej katastrofy i utraty człowieczeństwa. Utwór łączy wzniosłość z rubasznością, a także realizm z elementami fantastycznymi, kształtując wzorzec nowożytnej sztuki teatralnej.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Istota tragizmu i upadek bohatera
W „Makbecie” tytułowy bohater staje przed wyborem między lojalnością wobec króla a żądzą władzy. Zbrodnia otwiera mu drogę do tronu, ale bezpowrotnie niszczy jego dawne życie. Makbet ulega podszeptom czarownic i ambicjom żony. Zyskuje koronę, jednak traci spokój sumienia, godność i szacunek otoczenia. Wplątuje się w konflikt tragicznySytuacja, w której bohater musi dokonać wyboru między dwiema równorzędnymi, ale wykluczającymi się racjami, a każda decyzja prowadzi do klęski., z którego nie ma dobrego wyjścia.
Katastrofa jest nieuchronna. Lady Makbet popada w obłęd i odbiera sobie życie. Sam król-tyran ginie z rąk Makdufa. Zmiana, jaka zachodzi w głównym bohaterze, pokazuje upadek prawego rycerza. Pod wpływem chorych ambicji staje się on zaszczutym, ogarniętym paranoją mordercą. Do samego końca tkwi w naiwnym przekonaniu, że los usprawiedliwia jego czyny i brutalne metody rządzenia.
Przełom w historii gatunku
Starożytna Grecja wyznaczyła rygorystyczne normy dramatu. Twórcy tacy jak Ajschylos, Sofokles czy Eurypides trzymali się zasady trzech jednościKlasyczna reguła dramatyczna wymagająca, aby akcja utworu obejmowała jeden wątek, toczyła się w jednym miejscu i zamykała w ciągu 24 godzin.. Szekspir całkowicie odrzucił ten schemat, a także tradycyjną kompozycję opartą na prologu, epeisodionach i stasimonach. Zamiast wywoływać u widzów wyłącznie antyczne katharsisAntyczne pojęcie oznaczające oczyszczenie emocjonalne widza poprzez wzbudzenie w nim litości i trwogi podczas oglądania tragedii., angielski dramaturg postawił na głęboką analizę psychologiczną. Skupił się na ludzkim umyśle w momentach ekstremalnych, zmuszając odbiorcę do intelektualnego wysiłku.
Szekspir pisał swoje sztuki dla konkretnego teatru elżbietańskiego – The Globe. Brak rozbudowanej scenografii wymuszał na nim tworzenie plastycznych opisów miejsc w samych dialogach. Z kolei wprowadzanie scen komicznych miało utrzymać uwagę zróżnicowanej publiczności, wśród której znajdowali się zarówno wykształceni arystokraci, jak i prości rzemieślnicy stojący pod sceną.
Cechy tragedii szekspirowskiej w „Makbecie”
- Odrzucenie zasady trzech jedności. Akcja dramatu przenosi się między szkockimi zamkami, wrzosowiskiem, lasem BirnamMiejsce w Szkocji, z którym wiązała się przepowiednia czarownic dotycząca upadku Makbeta. a angielskim dworem. Czas wydarzeń obejmuje kilkanaście lat brutalnych rządów Makbeta. Szekspir wprowadza też wielowątkowość. Obok losów głównego bohatera śledzimy intrygi Lady Makbet, działania wiedźm oraz tragedię rodziny Makdufa.
- Luźna, epizodyczna fabuła. Poszczególne sceny pełnią funkcję informacyjną lub budują realizm świata przedstawionego. Rozmowa Starca i Rossa o śmierci Dunkana czy dialog Malkolma i Makdufa w Anglii uzupełniają główny wątek o niezbędny kontekst.
- Złamanie zasady decorum. Szekspir swobodnie łączy wzniosłość z rubasznością. Najlepszym przykładem jest scena z pijanym Odźwiernym w drugim akcie. Tuż po brutalnym morderstwie króla Dunkana, zaspany strażnik zamku w InvernessZamek Makbeta, w którym dochodzi do morderstwa króla Dunkana; historyczna twierdza w Szkocji. otwiera bramę Makdufowi i Lennoxowi. Bełkocze o piekle, opowiada złośliwe anegdoty i wylicza skutki nadużycia alkoholu (czerwony nos, senność i częstomocz). Ten komiczny epizod potęguje napięcie i drastycznie kontrastuje z grozą zbrodni.
- Złożoność psychologiczna postaci. Bohaterowie nie są jednowymiarowymi symbolami dobra lub zła. Przeżywają wewnętrzne rozterki i ewoluują. Makbet z lojalnego wodza przeistacza się w tyrana, a bezwzględna początkowo Lady Makbet ugina się pod ciężarem poczucia winy.
- Zróżnicowanie języka. Postaci mówią stylem dopasowanym do ich statusu społecznego. Arystokracja używa poetyckich metafor i wzniosłych fraz. Wiedźmy i Hekate posługują się rytmicznymi zaklęciami przypominającymi ludowe pieśni. Z kolei prości ludzie wplatają w swoje wypowiedzi potoczne zwroty, co uwiarygadnia ich pochodzenie.
Dziedzictwo elżbietańskiego teatru
Nowatorskie podejście Szekspira ukształtowało teatr nowożytny. Z jego rozwiązań czerpali twórcy hiszpańskiego Złotego WiekuOkres największego rozkwitu kultury, sztuki i literatury hiszpańskiej, przypadający na XVI i XVII stulecie., tacy jak Lope de Vega czy Pedro Calderón de la Barca, a także Christopher Marlowe w Anglii. W późniejszych epokach szekspirowska swoboda kompozycyjna stała się głównym wzorcem dla pokolenia „burzy i naporu” (Sturm und Drang) oraz twórców dramatu romantycznegoGatunek dramatyczny odrzucający klasyczne reguły, charakteryzujący się luźną kompozycją, łączeniem fantastyki z realizmem i historyzmem.. Inspirowali się nim m.in. Friedrich Schiller, Johann Wolfgang von Goethe, George Byron, Victor Hugo, Aleksander Puszkin, a na gruncie polskim – Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński.