Lektury / Pozytywizm
Opracowanie

Literatura powszechna w pozytywizmie

Literatura powszechna drugiej połowy XIX wieku rozwijała się pod znakiem realizmu i naturalizmu, odrzucając romantyczne iluzje na rzecz chłodnej obserwacji społeczeństwa. Pisarze tacy jak Balzak, Tołstoj czy Dickens uczynili z powieści potężne narzędzie krytyki rodzącego się kapitalizmu i mieszczańskiej hipokryzji. W centrum zainteresowania twórców znalazł się zwykły człowiek uwikłany w bezlitosne mechanizmy awansu społecznego, biedy oraz biologicznych instynktów.

Autor: Karolina Marlęga Czas czytania: 11 min
Spis treści
  1. Literatura powszechna a polski pozytywizm
  2. Narodziny wielkiej powieści realistycznej
  3. Honoriusz Balzak - ojciec nowoczesnej prozy
  4. Stendhal i narodziny antybohatera
  5. Emil Zola - literatura w laboratorium
  6. Gustaw Flaubert - perfekcjonista i pesymista
  7. Karol Dickens - sumienie wiktoriańskiej Anglii
  8. Lew Tołstoj - epika rosyjskiej duszy
  9. Fiodor Dostojewski - w mrokach ludzkiej psychiki
  10. Test

Literatura powszechna a polski pozytywizm

Podczas gdy na ziemiach polskich twórcy głowili się nad odzyskaniem niepodległości i obroną przed rusyfikacją, literatura światowa żyła zupełnie innymi problemami. PozytywizmNurt filozoficzny i epoka literacka, która pod tą nazwą funkcjonowała głównie na ziemiach polskich. jako odrębny nurt literacki występował właściwie tylko u nas. We Francji, Wielkiej Brytanii czy Rosji triumfy święciły realizmKierunek w literaturze dążący do obiektywnego, wiernego odtworzenia rzeczywistości bez jej upiększania. i naturalizmSkrajna odmiana realizmu, ukazująca człowieka przez pryzmat biologii, instynktów i brutalnych praw natury., a pod koniec wieku do głosu zaczął dochodzić ekspresjonizmKierunek w sztuce skupiony na wyrażaniu silnych, często skrajnych emocji i wewnętrznych przeżyć twórcy..

Nowe prądy ukształtowały się we Francji. Pisarze odcięli się od romantycznej fascynacji arystokracją i wybitnymi jednostkami. Zamiast tego wzięli pod lupę mieszczaństwoStan społeczny składający się z obywateli miast, w XIX wieku główna siła napędowa gospodarki. oraz miejską biedotę. Naczelnym gatunkiem literackim stała się powieść - forma wcześniej traktowana po macoszemu.

Zmiana tematyki pociągnęła za sobą rewolucję w warsztacie pisarskim. Twórcy zaczęli naśladować metody badawcze naukowców. Kryterium prawdy stało się świętością. Powieść miała opierać się na chłodnej obserwacji, a nie na swobodnej kreacji. Pisarz stał się sprawozdawcą opisującym świat bez retuszu.

W europejskiej prozie tamtego czasu dominował głęboki pesymizm. Literaci obnażali ciemną stronę społeczeństwa, wierząc, że wytykanie błędów to pierwszy krok do ich naprawy. Bezlitośnie punktowali chciwość, próżność, zakłamanie i brak empatii dla słabszych.

Pisarze wzięli na celownik drapieżny kapitalizmSystem gospodarczy oparty na własności prywatnej i wolnym rynku, często wiążący się z wyzyskiem robotników w XIX w.. Ukazywali nowy ustrój jako bezduszną maszynę nastawioną wyłącznie na zysk. Opisując tragiczne losy górników czy robotników fabrycznych, obnażali nierówności społeczne. Nie proponowali gotowych rozwiązań politycznych - ich celem było wstrząśnięcie sumieniem czytelnika.

Narodziny wielkiej powieści realistycznej

XIX wiek to absolutna dominacja powieści. Na początku stulecia tryumfy święciła powieść historycznaGatunek epicki opisujący wydarzenia z przeszłości, spopularyzowany w romantyzmie przez Waltera Scotta., z której z czasem wyewoluowała nowa forma. Historyk literatury Tadeusz Bujnicki precyzuje ten proces:

Ewolucja powieści dokonała się na wielu płaszczyznach: przeobraziły się formy narracji, kompozycje wątków fabularnych, sposoby kreowania postaci, styl i język; z drugiej strony - zmienił się charakter poznawczy dzieł, rozszerzył zasięg tematyczny, przekształcił światopogląd i założenia estetyczne.

Wielka powieść realistyczna narodziła się we Francji w pierwszej połowie XIX wieku. Jej tłem stało się społeczeństwo porewolucyjneOdnoszące się do realiów Francji po rewolucji francuskiej (1789), która zburzyła stary porządek społeczny., wstrząśnięte wojnami i gwałtownymi zmianami. W tym tyglu mieszały się różne klasy społeczne. Upadek dawnego feudalizmuUstrój oparty na zależnościach między wasalem a seniorem oraz na pracy chłopów na rzecz właścicieli ziemskich. otworzył drogę do błyskawicznych awansów społecznych, ale też spektakularnych bankructw. To właśnie karierowicze i życiowi bankruci zaludnili karty nowych książek.

Typowy bohater realistyczny to indywidualista o zmyśle przedsiębiorczości, łamiący konwenanseOgólnie przyjęte w danym środowisku normy zachowania, często sztuczne i ograniczające wolność jednostki.. Cechowała go żelazna wola działania i spory intelekt. Nie był postacią czarno-białą - przypominał z krwi i kości prawdziwego człowieka, pełnego sprzeczności. Realiści ostatecznie pogrzebali romantyczny mit nieskazitelnego herosa.

Narrator wszechwiedzący

Obiektywny, zdystansowany sprawozdawca, który zna myśli bohaterów, ale rzadko ocenia ich wprost.

Zasada prawdopodobieństwa

Wydarzenia i postacie muszą być logiczne i możliwe w realnym świecie, bez elementów fantastycznych.

Szczegółowość opisów

Drobiazgowe przedstawianie przestrzeni, ubrań i wnętrz, które odzwierciedlają status społeczny postaci.

Honoriusz Balzak - ojciec nowoczesnej prozy

Tytuł ojca powieści realistycznej bezsprzecznie należy do Honoriusza Balzaka (1799-1850). Stworzył on model narracji, który przez kolejne dekady kopiowali twórcy w całej Europie. Daniel Burt pisał o nim:

Balzak, nazywany ojcem nowoczesnej powieści, stanowi najlepszy przykład pisarza, który w swojej twórczości stara się zrozumieć wszystko. (...) rozszerza i otwiera powieść, aby ogarnąć mogła wszystko, co go otacza, w pasji tworzenia równie gargantuicznej i zachłannej jak jego rozbuchany styl życia i wybujały apetyt.

W ciągu dwudziestu jeden lat pracy Balzak napisał niemal sto powieści i opowiadań. Choć krytycy wytykali mu skłonność do melodramatuUtwór o sensacyjnej fabule, operujący skrajnymi emocjami i przerysowanym podziałem na dobro i zło. oraz potknięcia stylistyczne, jego wpływ na literaturę jest gigantyczny. Dorastał w epoce Napoleona, widział jego upadek i narodziny potęgi burżuazji. Zapragnął stworzyć kompletną panoramę społecznąSzeroki, wielowątkowy obraz całego społeczeństwa w danym momencie historycznym, ukazujący różne warstwy i zawody..

Przełom nastąpił w 1829 roku. Balzak rozpoczął wtedy pracę nad monumentalnym cyklem Komedia ludzka. Zadeklarował, że nie pominie żadnego zawodu, żadnej grupy społecznej ani żadnego aspektu ludzkiego życia. Centrum tego literackiego wszechświata stał się Paryż - opisany z topograficzną precyzją i psychologiczną głębią. Plan zakładał napisanie stu czterdziestu czterech tomów.

Dobrze wiedzieć
Balzak dosłownie zapracował się na śmierć. Kładł się spać o ósmej wieczorem, budził o północy, zakładał mnisi habit i pisał do świtu, wypijając przy tym litry czarnej kawy. Taki morderczy tryb życia doprowadził do jego przedwczesnej śmierci - Komedia ludzka pozostała dziełem nieukończonym.

Stendhal i narodziny antybohatera

👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.

Obok Balzaka fundamenty pod nowoczesną prozę położył Henri Beyle (1783-1842), piszący pod pseudonimem Stendhal. Wprowadził on do literatury niespotykany wcześniej realizm psychologiczny. Skupił się na wewnętrznej świadomości jednostki zderzonej z wrogim światem.

Stendhal był permanentnym outsideremCzłowiek stojący z boku społeczeństwa, niepasujący do jego norm i konwenansów.. Wstydził się swojego mieszczańskiego pochodzenia, udawał paryskiego arystokratę, a pod koniec życia twierdził wręcz, że jest Włochem. To poczucie wyobcowania przelał na swoich bohaterów.

  • 1830
    Czerwone i czarne

    Stendhal wydaje powieść z pierwszym nowoczesnym antybohaterem.

  • 1857
    Pani Bovary

    Gustaw Flaubert publikuje dzieło, które wywołuje skandal obyczajowy.

  • 1866
    Zbrodnia i kara

    Fiodor Dostojewski rewolucjonizuje prozę psychologiczną.

W 1830 roku wydał Czerwone i czarne. Główny bohater, Julian Sorel, to prowincjonalny karierowicz o chorych ambicjach. Sorel jest klasycznym antybohateremPostać pierwszoplanowa pozbawiona tradycyjnych cech heroicznych, często kierująca się egoizmem i cynizmem. - egoistycznym, bezwzględnym, traktującym życie jak strategiczną grę. Za najlepsze dzieło Stendhala uznaje się jednak Pustelnię parmeńską, w której mistrzowsko połączył intrygę polityczną z analizą ludzkich ambicji.

Emil Zola - literatura w laboratorium

Twórczość Stendhala doceniono dopiero w drugiej połowie stulecia. Zrobił to Emil Zola (1840-1902), który uznał go za prekursora nowych prądów. Zola wstrząsnął literackim światem, wprowadzając do niego metody rodem z prosektorium. Wprowadził na salony robotników i obnażył najmroczniejsze prawdy o ludzkiej naturze.

Zola był twórcą naturalizmu. Zgodnie z jego założeniami pisarz miał być jak socjologNaukowiec badający strukturę, prawa i procesy zachodzące w społeczeństwie. lub patologLekarz badający zmiany strukturalne i funkcjonalne w tkankach wywołane przez choroby. - chłodny, obiektywny, analizujący fakty. Wierzył w determinizmKoncepcja filozoficzna zakładająca, że los człowieka jest z góry określony przez biologię, geny i środowisko., czyli przekonanie, że człowiekiem rządzą instynkty, krew i nerwy, a wolna wola to iluzja.

Przełomem była wydana w 1867 roku powieść Teresa Raquin. Zola opisał w niej parę morderców jako „ludzkie bestie” pozbawione moralności, napędzane wyłącznie fizjologią. W późniejszych latach stworzył wielki cykl powieściowy o czasach Drugiego Cesarstwa. W takich dziełach jak Germinal (o górnikach), Ziemia (o chłopach) czy Nana (o prostytutce) epatował brutalnością i brzydotą, by wstrząsnąć sumieniami czytelników.

Gustaw Flaubert - perfekcjonista i pesymista

Gustaw Flaubert (1821-1880) to kolejny gigant francuskiej prozy. Uchodził za zgorzkniałego samotnika, który szczerze nienawidził mieszczańskiej mentalności. Słynął z fanatycznego wręcz dążenia do stylistycznej perfekcji i absolutnego obiektywizmuPrzedstawianie rzeczywistości w sposób bezstronny, wolny od osobistych ocen i emocji autora. narratora.

Jego najsłynniejsze dzieło, Pani Bovary (1857), początkowo spotkało się z wrogością. Flaubert i jego wydawca trafili nawet przed sąd za obrazę moralności publicznej i religii (ostatecznie ich uniewinniono). Historia Emmy Bovary, kobiety niszczonej przez prowincjonalną nudę i romantyczne iluzje, stała się arcydziełem psychologii.

Flaubert napisał również powieść historyczną Salammbô, diagnozę swojego pokolenia w Szkole uczuć oraz dramat Kuszenie św. Antoniego, nad którym pracował niemal całe życie i który uważał za swoje największe osiągnięcie.

Karol Dickens - sumienie wiktoriańskiej Anglii

Wielka powieść realistyczna miała swoich mistrzów także poza Francją. W Anglii niepodzielnie królował Karol Dickens (1812-1870). Zaczynał jako dziennikarz, by w wieku dwudziestu czterech lat odnieść gigantyczny sukces komediowym Klubem Pickwicka.

Z czasem jego twórczość stawała się coraz mroczniejsza. W powieściach takich jak Oliver Twist czy Nicholas Nickleby Dickens przypuścił frontalny atak na wyzyskBezwzględne wykorzystywanie trudnej sytuacji robotników i dzieci do taniej lub darmowej pracy w fabrykach. najuboższych. Stworzył galerię niezapomnianych postaci, które na stałe weszły do popkultury (jak Ebenezer Scrooge z Opowieści wigilijnej).

Lata czterdzieste XIX wieku przyniosły zmianę w jego poglądach. Powieści takie jak Samotnia czy na wpół autobiograficzny David Copperfield obnażały systemowe okrucieństwo brytyjskiego społeczeństwa i niewydolność instytucji państwowych.

Lew Tołstoj - epika rosyjskiej duszy

W Rosji realizm osiągnął wyżyny dzięki dwóm geniuszom. Pierwszym z nich był Lew Tołstoj (1828-1910). Jego rozmach literacki nie miał sobie równych. Nie przejmował się europejskimi regułami kompozycji - tworzył gigantyczne panoramy pełne dziesiątek bohaterów.

Wojna i pokój to monumentalna epopejaWielki utwór epicki ukazujący losy zbiorowości w przełomowym momencie historycznym. osadzona w czasach wojen napoleońskich. Tołstoj śledzi w niej losy kilku arystokratycznych rodzin, łącząc wielką historię z intymnymi poszukiwaniami sensu życia przez Andrzeja Bołkońskiego i Piotra Biezuchowa. Z kolei Anna Karenina to tragiczna historia kobiety, która odrzuca hipokryzję wyższych sfer w imię prawdziwej miłości, za co płaci najwyższą cenę.

W późniejszym okresie życia Tołstoj przeszedł głęboki kryzys duchowy. Odrzucił majątek, państwo i zinstytucjonalizowaną religię na rzecz prostego chrześcijaństwa i pacyfizmuRuch potępiający wojny i przygotowania do nich; Tołstoj stał się jego gorącym orędownikiem.. Resztę życia spędził, próbując żyć zgodnie z chłopskimi wartościami.

Fiodor Dostojewski - w mrokach ludzkiej psychiki

Drugim filarem rosyjskiej prozy był Fiodor Dostojewski (1821-1881), uznawany dziś za prekursora egzystencjalizmuNurt filozoficzny badający sens ludzkiego istnienia, wolność wyboru i odpowiedzialność za własne czyny.. Jego życie przypominało mroczny thriller. Ojciec pisarza został zamordowany przez własnych chłopów. Sam Dostojewski za kontakty z utopijnymi socjalistamiIdeologia postulująca przebudowę społeczeństwa na zasadach równości i sprawiedliwości, często w sposób idealistyczny. został skazany na śmierć. W ostatniej chwili przed egzekucją wyrok zamieniono na katorgęCiężkie, przymusowe roboty na zesłaniu w Rosji, często w ekstremalnych warunkach na Syberii..

Pobyt na Syberii całkowicie zmienił jego światopogląd. Odrzucił radykalne idee na rzecz głębokiej wiary chrześcijańskiej i rosyjskiego nacjonalizmu. Zrozumiał też, że człowiek z natury skłonny jest do zła i destrukcji.

W 1866 roku wydał Zbrodnię i karę - genialne studium psychiki mordercy. W kolejnych latach napisał m.in. Idiotę, Biesy i Braci Karamazow. Dostojewski stworzył model powieści polifonicznejTyp powieści, w której głosy i racje różnych bohaterów są równorzędne wobec głosu narratora., w której bohaterowie toczą ze sobą niekończące się spory ideologiczne, a narrator nie narzuca czytelnikowi jednej słusznej interpretacji.

- zasada prawdopodobieństwa,
- obiektywna narracja trzecioosobowa,
- narrator wszechwiedzący,
- typowe dla danych warstw społecznych postacie,
- związki przyczynowo-skutkowe w fabule,
- rozbudowane opisy miejsc, osób oraz sytuacji.

Test