Filozofia pozytywizmu
Filozofia pozytywizmu całkowicie odrzuciła romantyczną wiarę w duchy i intuicję, stawiając na naukę, rozum oraz twarde fakty. Fundamenty nowej epoki zbudowali europejscy myśliciele tacy jak August Comte, John Stuart Mill czy Herbert Spencer. Ich koncepcje ukształtowały światopogląd twórców literatury, bezpośrednio wpływając na postawy bohaterów nowel i powieści realistycznych.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Termin „pozytywizm” spopularyzował August Comte w dziele Kurs filozofii pozytywnej, choć wcześniej pojęcia tego używał już Henri Saint-Simon. Nowy nurt opierał się na agnostycyzmiePogląd odrzucający możliwość poznania tego, co nieuchwytne zmysłami, np. istnienia Boga.. Myśliciele porzucili metafizykęDział filozofii zajmujący się tym, co niematerialne, duchowe i wykraczające poza fizykę. oraz idealizm na rzecz tego, co materialne i możliwe do zbadania. Podstawą nauki stał się empiryzmPogląd, według którego jedynym źródłem ludzkiego poznania jest doświadczenie zmysłowe. oraz indukcjaMetoda wnioskowania polegająca na wyprowadzaniu ogólnych praw na podstawie szczegółowych obserwacji.. Filozofia przestała być oderwaną od życia spekulacją - miała odtąd służyć rozwiązywaniu realnych problemów społecznych. Ogromny wpływ na ukształtowanie się tego światopoglądu wywarł Karol Darwin.
- 1830Kurs filozofii pozytywnej
August Comte wydaje pierwszy tom swojego dzieła, dając początek nowemu nurtowi.
- 1859O pochodzeniu gatunków
Karol Darwin publikuje teorię ewolucji, która wstrząsa ówczesną nauką i filozofią.
- 1864Upadek powstania styczniowego
Wydarzenie to uznaje się za początek epoki pozytywizmu w literaturze polskiej.
August Comte (1798-1857)
Francuz August Comte uchodzi za ojca pozytywizmu oraz twórcę socjologiiNauka badająca strukturę, prawa i procesy zachodzące w społeczeństwie.. W swoich wykładach postulował odrzucenie poszukiwań „pierwszych przyczyn” wszechświata. Skupił się na człowieku, otaczającym go społeczeństwie oraz nauce.
Comte opracował teorię rozwoju społecznego, dzieląc go na trzy fazy:
- teologiczną - człowiek tłumaczył niezrozumiałe zjawiska działaniem bóstw i sił nadprzyrodzonych,
- metafizyczną - świat wyjaśniano za pomocą abstrakcyjnych pojęć i spekulacji,
- pozytywną (naukową) - człowiek opiera się wyłącznie na faktach i prawach nauki.
Francuski filozof podzielił nauki na konkretne (np. botanika, mineralogia) i abstrakcyjne (np. fizyka, matematyka, biologia). Socjologię traktował jak fizykę społeczną. Badał ludzkość metodami przyrodniczymi, dzieląc nową dziedzinę na statykę i dynamikę.
Zachodnioeuropejska filozofia pozytywistyczna trafiła w Polsce na specyficzny grunt po upadku powstania styczniowego. Idee Comte'a, Milla i Spencera Polacy zaadaptowali do ratowania zrujnowanego narodu. Tak narodziły się sztandarowe hasła polskiego pozytywizmu: praca organiczna (wzmacnianie gospodarki) oraz praca u podstaw (edukacja najbiedniejszych warstw społecznych).
Główne nurty i ich twórcy
Kierowanie się w życiu użytecznością. Dobre jest to, co przynosi korzyść całemu społeczeństwu. W literaturze postawę tę uosabia praca u podstaw, np. działalność prezesowej Zasławskiej w Lalce Bolesława Prusa.
Przekonanie, że rzeczywistość podlega ciągłemu rozwojowi, a społeczeństwo to żywy organizm. Echa tej teorii widać w Lalce, gdzie Prus ukazuje Warszawę jako chory, rozkładający się organizm społeczny.
Pogląd, według którego człowiek jest ukształtowany przez rasę, środowisko i moment historyczny. Koncepcja ta stała się fundamentem naturalizmu, widocznego m.in. w Szkicach węglem Henryka Sienkiewicza.
John Stuart Mill (1806-1873)
Angielski filozof przeszedł do historii jako główny teoretyk utylitaryzmu. Mill uważał, że właściwie wychowany człowiek naturalnie łączy osobiste szczęście z dbałością o dobro publiczne. Etyka Milla opierała się na prostym rachunku: moralne jest to działanie, które zwiększa sumę szczęścia w społeczeństwie.
Każdy człowiek, wychowany w sposób właściwy, może, choć w nierównym stopniu mieć rzetelne osobiste przywiązania i może być szczerze przejęty dobrem publicznym.
Jednostka realizuje się poprzez bycie użyteczną dla ogółu. Utylitaryzm nakazywał robienie tylko tych rzeczy, które przynoszą pozytywny, wymierny efekt dla całej zbiorowości.
Herbert Spencer (1820-1903)
Spencer przeniósł teorię ewolucji Darwina na grunt nauk społecznych. Zakładał, że wszechświat podlega ciągłemu postępowi - od form prostych do coraz bardziej złożonych. Traktował społeczeństwo jak organizmPogląd traktujący społeczeństwo jako żywy organizm, w którym każda klasa społeczna pełni funkcję niezbędnego narządu.. Dowodził, że człowiek uczy się funkcjonowania w zbiorowości dzięki instytucjom społecznym.
Filozof był również gorącym zwolennikiem liberalizmuIdeologia polityczna stawiająca na pierwszym miejscu wolność jednostki i swobodę działalności gospodarczej.. Państwo miało według niego przypominać dobrze zorganizowany zakład pracy, w którym panuje ścisły podział obowiązków, a jednostka decyduje o swoim losie poprzez własną aktywność.
Hipolit Taine (1828-1893)
Taine zrewolucjonizował podejście do sztuki i literatury. Wprowadził naukową metodę badania dzieł literackich, opartą na trzech filarach (słynne race, milieu, moment). Według badacza na twórcę wpływają:
- rasa - wrodzone i dziedziczone predyspozycje,
- środowisko - klimat, geografia, warunki społeczno-polityczne,
- moment historyczny - stan umysłów i obyczajów danej epoki.
Dzieło literackie można w pełni zrozumieć dopiero po przeanalizowaniu tych trzech czynników. Taine traktował literaturę jak dokument, z którego odczytuje się charakter narodu.
Ernest Renan (1823-1892)
Renan reprezentował w pozytywizmie postawę sceptycznąStanowisko filozoficzne odrzucające możliwość uzyskania wiedzy pewnej i w pełni obiektywnej.. Rozczarowany religią, nauką i filozofią, nakazywał porzucenie poszukiwań ostatecznej istoty świata. Odrzucił religię w wymiarze nadprzyrodzonym, ale darzył ją szacunkiem jako fascynujący wytwór ludzkiej psychiki. Traktował ją jako narzędzie, które pomagało człowiekowi dążyć do ideału.
Prawdę mówiąc, wszelka idea jest utopią. Jak wyobrazilibyśmy sobie Jezusa, gdyby się zjawił dziś w charakterze pocieszyciela ludzkości? Tylko takim, jakim był ten ówczesny sprzed dwudziestu wieków.
W swoich pismach dowodził, że człowiek powinien pozostać chłodnym obserwatorem rzeczywistości, starając się po prostu unikać fałszu i złudzeń.