Gatunki literackie w pozytywizmie

Publicystyka: felieton i reportaż

Spośród gatunków publicystycznych epoki dwa zasługują na szczególną uwagę: felietonKrótki artykuł prasowy o luźnej kompozycji, swobodnie łączący różne tematy, często z elementem satyrycznym lub fikcjonalnym. Nazwa pochodzi od fr. feuilleton – zeszycik, odcinek powieści. i reportażGatunek dziennikarski oparty na osobistym poznaniu lub udokumentowaniu faktów. Odznacza się aktualnością, konkretnością i wyrazistością..

Felieton i kronika tygodniowa

Felieton był w pozytywizmie wszechobecny. Nazwa pochodzi z francuskiego (feuilleton – zeszycik, odcinek powieści) i pierwotnie oznaczała dolną część kolumny gazety wyodrębnioną linią graficzną, gdzie drukowano materiały z zakresu prozy, sztuk pięknych czy poezji. Z czasem ewoluował w kierunku krótkiego artykułu o luźnej kompozycji, swobodnym łączeniu tematów, nastawieniu na bezpośredni kontakt z czytelnikiem i często satyrycznym tonie – dopuszczał też element fikcjonalny.

W połowie XIX w. felieton charakteryzowała przede wszystkim lekkość stylu, komizm, elementy parodystyczne i anegdotyczne. Autorzy czerpali z plotek i obiegowych „nowinek", starając się łączyć rozrywkę z pierwiastkiem dydaktycznym.

Gatunek zyskał nawet własną odmianę – kronikę tygodniową, poświęconą bieżącym kwestiom społecznym, politycznym, obyczajowym i kulturowym, ujętą w sposób ironiczny lub satyryczny. Jej twórcą był Jan Lam, nazywany przez Tadeusza Bujnickiego ojcem wzorcowej formy polskiego felietonu. W swoich Kronikach lwowskich – cotygodniowych, polemicznych i aluzyjnych – Lam prowadził agresywną satyrę wymierzoną głównie w galicyjskich konserwatystów. Był też autorem powieści satyrycznych: Wielki Świat Capowic, Koroniarz w Galicji (1869), Głowy do pozłoty (1873), Idealiści (1876), Dziwne kariery (1880).

Za przykładem Lama Bolesław Prus zasłynął jako autor Kronik pisanych przez blisko pół wieku. Od Lama odróżniał go specyficzny humor – bez napastliwości i agresji – oraz swobodny, gawędowy tok narracji i bliski kontakt z czytelnikiem. Sam Prus tak opisywał ewolucję zawodu felietonisty:

„O czym wolno było pisać nieszczęsnemu dawniejszemu felietoniście? O wszystkim, a więc o pogodzie i słocie, du beau et du mauvais temps, później o tym, że w czasie deszczu dobrze jest nosić parasole – dalej o tym, że w czasie błota damy bardzo zręcznie unoszą fałdy sukien – dalej o tym, że drobne nóżki dam stanowią przedmiot dla literatury nader ponętny (…). Dzisiejszy felietonista także musi być wszędzie i wiedzieć o wszystkim. Musi zwiedzać nowo zabudowujące się place, ulice pozbawione chodników, tamy, mosty, targi wełniane i wołowe, muzea, teatry, uczone psy, cyrkowe konie (…). Musi być kawałeczkiem ekonomisty, kawałeczkiem astronoma, technika, pedagoga, prawnika itd."
B. Prus, Sprawy bieżące, „Niwa" 1875

Innymi wybitnymi felietonistami byli Henryk Sienkiewicz (cykle Bez tytułu i Chwila obecna) oraz Aleksander Świętochowski, który zapisał się w historii gatunku dzięki Liberum veto.

Reportaż

Reportaż wyrósł z tradycji relacji z podróży – staropolskiej i romantycznej – ale w pozytywizmie wyodrębnił się jako samodzielny gatunek z własną poetyką. Jego wyznaczniki to: dbałość o fakty osobiście poznane lub udokumentowane, aktualność, konkretność i wyrazistość. Te cechy zbliżały go do naturalizmuPrąd literacki i artystyczny drugiej połowy XIX w., kładący nacisk na dokładne, „naukowe" odwzorowanie rzeczywistości, w tym jej brzydkich i przyziemnych aspektów..

W pozytywizmie reportaż często był bramą do prozy literackiej. Listy z zagranicy, dzienniki podróży, szkice i obrazki – na to wszystko było zapotrzebowanie w XIX-wiecznych periodykach. Tak powstały Listy z Brazylii Adolfa Dygasińskiego, Obrazki z życia amerykańskiego Syguarda Wiśniowskiego czy Szkice z Anglii Ignacego Maciejowskiego.

Największą popularność zdobyły jednak Listy z podróży do Ameryki Henryka Sienkiewicza, pisane od lutego 1876 do grudnia 1878 roku, drukowane w „Gazecie Polskiej" pod pseudonimem Litwos. Do dziś należą do najwybitniejszych cykli reportażowych epoki. Sienkiewicz relacjonuje pobyt w Stanach Zjednoczonych, zachwyca się preriami i Górami Skalistymi, rozważa sytuację polskiej emigracji i potępia dyskryminację Indian – dostrzegając w ich losie echo losu Polaków żyjących pod zaborami.

„Dnia 11 marca poczynamy z wolna spuszczać się na dół, ale i z tej strony gór spadek nadzwyczaj jest nieznaczny. Zawsze jeszcze znajdujemy się na kilka tysięcy stóp pod poziomem morza. Jest to już koniec Wyomingu (…). Okolica wszędzie skalista, skały zaś przybierają tak fantastyczne kształty, że jest to najciekawsza niemal część drogi. Niektóre podobne są do obelisków, inne do piramid; tam znów stoi zamek: przysiągłbyś, że wzniesiony ręką ludzką, bo nie brak mu ani wież, ani blanków strzelniczych, ani nawet obwodowego muru."
H. Sienkiewicz, Listy z podróży do Ameryki, 1876

W późniejszych epokach śladem Sienkiewicza poszli m.in. Ksawery Prószyński (Podróże po Polsce; W czerwonej Hiszpanii; Palestyna po raz trzeci), Melchior Wańkowicz (Opierzona rewolucja, Na tropach Smętka), a także Hanna Krall, Ryszard Kapuściński i Małgorzata Szejnert.

Dramat pozytywistyczny

Twórcy dramatów pozytywistycznych mierzyli się z ciężkim dziedzictwem. Poprzednicy – Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński – wyznaczyli poprzeczkę wysoko. Pisarze II połowy XIX w. świadomie odcinali się od romantycznej tradycji, tworząc sztuki z teząDramat, w którym fabuła i postacie służą udowodnieniu określonej tezy społecznej, moralnej lub filozoficznej. Bliska powieści tendencyjnej. i komedie obyczajoweGatunek dramatyczny skupiający się na ośmieszaniu wad i przywar określonego środowiska społecznego. – czego przykładem jest twórczość Juliusza Narzymskiego i Michała Bałuckiego.

Obok komedii rozwijał się też postromantyczny dramat polityczny, uprawiany przez Leonarda Sowińskiego (Na Ukrainie), Ludwikę Broel-Plater (Dramat bez nazwy) czy Aurelego Urbańskiego (cykl Na poddaszu, Pod kolumną Zygmunta, Dramat jednej nocy).

Aleksander Fredro – autor romantycznych komedii Zemsta i Śluby panieńskie – pod koniec życia zaczął pisać w duchu pozytywistycznych komediofarsy. Kazimierz Zalewski zasłynął z kolei komedią społecznąOdmiana komedii podejmująca problemy różnych warstw społecznych, często krytykująca niesprawiedliwości ustrojowe lub obyczajowe. (Z postępem), a Aleksander Świętochowski – czołowy publicysta epoki – sięgał po dramat, by pisać o problemach różnych warstw społecznych (np. Aureli Wiszar).

Dramat pozytywistyczny nawiązywał do tradycji oświeceniaEpoka literacka i filozoficzna XVIII w., stawiająca rozum w centrum. W teatrze dominowała komedia dydaktyczna, wzorowana m.in. na Molierze. i twórczości Moliera. Akcja osadzona była we współczesnych realiach, bohaterowie mieli wyraziste osobowości (dorobkiewicz, prosty szlachcic), a celem było raczej pouczanie i krytykowanie niż czysta rozrywka. Pierwszy typ dramatu – nawiązujący do romantyzmu – tworzyli m.in. Józef Szujski i Wincenty Rapacki: przedstawiali losy wybitnych jednostek uwikłanych w wielkie wydarzenia dziejowe, prowadzonych przez namiętności ku zbrodni lub poświęceniu. Dramat mieszczański opierał się zaś na stereotypach w kreacji bohaterów, wprowadzał motywy rodzinne i piętnował przesądy stanowe, arystokrację, dorobkiewiczostwo i pogoń za posagiem.

W Warszawie działały dwa główne teatry: Teatr Rozmaitości i Teatr Wielki. Władze zaborcze faworyzowały repertuar baletowy, operowy i rozrywkowy – na scenie dominowały farsy, wodewileLekki gatunek teatralny łączący dialog z piosenkami i tańcami, popularny jako forma rozrywkowa. i melodramatyGatunek dramatyczny o silnie emocjonalnej fabule, eksponujący cierpienie bohaterów i wyraźny podział na dobro i zło.. Rozwijała się za to sztuka aktorska – z Heleną Modrzejewską na czele.

Więcej swobody dawały teatry galicyjskie – Teatr Krakowski (pod dyrekcją Stanisława Koźmiana) i Teatr Lwowski. Dzięki autonomii galicyjskiej mogły wystawiać dramaty narodowe i komedie Fredry. Dotarła tu też reforma teatralna: odejście od systemu gwiazd na rzecz koordynacji całego zespołu. Efekt był wyraźny – wysoki poziom artystyczny i nieprzerwalność romantycznej tradycji w zbiorowej pamięci widzów.

Liryka pozytywistyczna

Poezja w pozytywizmie była na straconej pozycji. Jak pisał Henryk Markiewicz: „Sytuacja poezji była w tym okresie szczególnie skomplikowana. Utraciła ona koronne miejsce, jakie zajmowała w systemie gatunkowym romantyzmu na rzecz powieści (…)". Pozytywistyczna estetyka kojarzyła poezję – za Michałem Kuziakiem – z „zbytnim emocjonalizmem i nieokiełznaną wyobraźnią".

Mimo to liryka nie zniknęła. Dominowała forma wiersza programowego – narzędzia do głoszenia haseł epoki, postulatów pracy organicznejPozytywistyczny program społeczny zakładający, że naród należy traktować jak organizm – każda jego część (warstwy, regiony) musi się rozwijać, by całość była silna. Priorytet: gospodarka, oświata, praca u podstaw. i pracy u podstawPozytywistyczny postulat podnoszenia poziomu życia, wykształcenia i świadomości najuboższych warstw społecznych, zwłaszcza chłopów.. Obok niego istniała pełna emocji liryka refleksyjna – reprezentowana przez Adama Asnyka – oraz liryka korzystająca z ludowych stylizacji (Maria Konopnicka) i nurt parnasistowskiPrąd poetycki drugiej połowy XIX w. dążący do formalnej doskonałości, obiektywizmu i tonu refleksyjno-filozoficznego. Nazwa od mitycznej siedziby Muz – góry Parnas., dążący do doskonałości formalnej i obiektywizmu – jego przedstawicielem był Felicjan Faleński.

Wspólną cechą pozytywistycznej liryki była, jak twierdził Tadeusz Bujnicki, wtórność wobec romantycznych wzorców. Ograniczenia cenzuralne wymuszały też stosowanie języka ezopowegoForma komunikacji literackiej posługująca się niedopowiedzeniami, peryfrazami i aluzjami, by przemycić treści zakazane przez cenzurę – zwłaszcza patriotyczne.: treści patriotyczne przemycano przez niedopowiedzenia, peryfrazyFigura stylistyczna polegająca na zastąpieniu jednego słowa lub pojęcia rozbudowanym opisem. i aluzje.

Epika pozytywistyczna: nowela i powieść

To właśnie epika była sercem pozytywizmu. Dwa gatunki zatriumfowały: nowela i powieść.

Nowela

Słowo nowela pochodzi z włoskiego (novella – nowość), a gatunek sięga korzeniami starożytnej Grecji. To krótki utwór epicki pisany prozą, o zwartej i wyrazistej akcji zorganizowanej wokół jednego zagadnienia, zmierzającej do punktu kulminacyjnego i pointy. Niewiele tu luźnych motywów, postaci drugoplanowych czy komentarzy odautorskich – fabuła jest jednowątkowa, dynamiczna i dramatyczna. Wzorcowymi nowelistami w literaturze światowej byli Francuz Guy de Maupassant i Rosjanin Anton Czechow.

W pozytywizmie wyodrębniły się dwie formy noweli. Tadeusz Bujnicki opisał najczęściej stosowane środki „techniczne" noweli właściwej:

• kontrast – np. w Naszej szkapie Marii Konopnickiej
• gradacja (narastanie napięcia) – np. w Sachemie Sienkiewicza
• powtórzenie – np. dialog pana Tomasza ze stróżem w Katarynce Prusa
• inwersja czasowa – np. w Kamizelce Prusa
• retardacjaZabieg narracyjny polegający na celowym opóźnianiu przebiegu zdarzeń, budujący napięcie i suspens. (opóźnienie przebiegu zdarzeń) – np. lektura Pana Tadeusza w Latarniku Sienkiewicza

Ważną cechą noweli jest też fragmentaryczność. Eliza Orzeszkowa pisała o niej w 1892 roku:

„Jeżeli powieść jest zwierciadłem, w którym człowiek, pokolenie, ludzkość, przejrzeć się mogą i z zewnątrz, i z wewnątrz, od stóp do głowy, to nowele można poczytywaćza taki ułamek zwierciadła, w którym odbija się tylko jeden uśmiech, jedna łza, jeden grymas twarzy, jedno poruszenie duszy."
E. Orzeszkowa, Powieść a nowela, 1892

Drugą odmianą była nowela-opowiadanie – podobna objętościowo, ale o swobodniejszej konstrukcji. Jej rozkwit wiązał się ściśle z realizmem i pozytywizmem; gatunek chętnie czerpał z form paraliterackich: pamiętnika, listu, gawędyGatunek epicki o luźnej, potoczystej narracji, stylizowanej na ustne opowiadanie. W literaturze polskiej rozwinął się szczególnie w romantyzmie. i anegdoty, reportażu i felietonu.

Opowiadanie to z kolei gatunek epicki o otwartej formie i luźnej kompozycji, eksponujący sam sposób narracji – narratorem bywa bezpośredni uczestnik zdarzeń. Pełne dygresji, komentarzy i ocen, niekiedy zbliża się do krótkiej powieści. Przykładami są Hania Henryka Sienkiewicza i Omyłka Bolesława Prusa – oba stosują zabieg relacji „po latach", odtwarzającej minione zdarzenia według subiektywnych norm pamięci.

W omawianej epoce funkcjonowały też formy pośrednie: nowela o dramatycznym przebiegu zdarzeń (zwana nowelą intrygi, np. Sachem) i nowela psychologiczna o zabarwieniu lirycznym (np. Latarnik). Czyste formy gatunkowe w noweli zdarzały się rzadko.

Powieść tendencyjna, realistyczna i historyczna

Powieść pozytywistyczna występowała w trzech głównych odmianach.