Polska literatura pozytywistyczna

Dwie fazy polskiego pozytywizmu

Twórcy polskiej literatury popowstaniowej traktowali swoją pracę przede wszystkim jako formę użytkową. Zepchnęli lirykę i dramat na dalszy plan, wywyższając epikęJeden z trzech rodzajów literackich, obejmujący utwory pisane prozą, z obecnością narratora i fabuły.. Powieści i nowele idealnie nadawały się do prezentowania szerokiej panoramy społecznej. Służyły też propagowaniu nowego światopoglądu: ideału nauki, oświecenia najbiedniejszych, pracy u podstawPozytywistyczne hasło edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych. oraz organicyzmuPogląd traktujący społeczeństwo jako żywy organizm, w którym wszystkie warstwy muszą harmonijnie współpracować..

• 1864
  Upadek powstania styczniowego

  Wydarzenie zamykające epokę romantyzmu, wymuszające zmianę myślenia o walce i przetrwaniu narodu.

• 1866
  Kilka uwag nad powieścią

  Eliza Orzeszkowa publikuje artykuł będący manifestem literatury tendencyjnej.

• Lata 80.
  Rozkwit realizmu krytycznego

  Szczytowy okres epoki, w którym powstają największe polskie powieści, w tym „Lalka” Bolesława Prusa.

Rozwój prozy pozytywistycznej dzieli się na dwa wyraźne etapy. W pierwszej fazie nacisk kładziono na doraźną użyteczność społeczną. Druga faza to czas dojrzałego realizmu krytycznego. Pisarze przestali jedynie pouczać, a zaczęli poddawać świat głębokiej analizie i stawiać trudne pytania o kondycję społeczeństwa.

Główne idee i założenia

W literaturze pozytywistycznej łatwiej mówić o zakazach niż o swobodzie twórczej. Pisarze unikali perspektywy podmiotowej, odrzucając romantyczny indywidualizm. Przyjęli kult zbiorowości. Bohater literacki nie burzył norm społecznych, lecz powściągał swoje ambicje. Ponad romantyczną „etykę miłości” przedkładano „etykę obowiązku”. Moralne było wyłącznie to, co służyło ogółowi. Do lamusa odeszła też pozycja artysty jako wieszcza i jednostki wybitnej.

Literatura tendencyjna i rola noweli

Między rokiem 1870 a 1880 dominował nurt tendencyjny. Dyskusję o nim rozpoczęła w 1866 roku Eliza Orzeszkowa, postulując prymat powieści z tezą. Do rozwoju tego nurtu przyczynił się krytyk Piotr Chmielowski. Literatura tendencyjnaUtwory podporządkowane z góry założonej tezie, często o uproszczonej, czarno-białej konstrukcji świata. miała upowszechniać konkretne idee społeczne i gospodarcze. Utwory te wprost apelowały do czytelnika i pouczały go, jak należy żyć.

Świat przedstawiano w czarno-białych barwach. Bohaterowie byli albo krystalicznie dobrzy (pracowici rzemieślnicy, inżynierowie, nauczyciele), albo do szpiku kości źli (próżniacza arystokracja). Na świadomość odbiorców oddziaływał narrator wszechwiedzącyTyp narratora, który zna myśli bohaterów i ocenia ich postępowanie, często stosowany w prozie tendencyjnej., który serwował rozbudowane komentarze i oceniał postawy postaci. Przesłanie musiało być proste i jednoznaczne.

Gatunkiem, który najszybciej osiągnął europejski poziom, była nowelaKrótki utwór epicki o zwartej kompozycji, jednowątkowej fabule i wyrazistym punkcie kulminacyjnym.. Początkowo noweliści (Orzeszkowa, Sienkiewicz, Bałucki) tworzyli fabuły będące prostymi ilustracjami programu pozytywistycznego. Z czasem tendencyjność zanikała. Świat w nowelach stawał się coraz bardziej skomplikowany, a ujęcie problemów – w pełni realistyczne. Około 1880 roku ostatecznie uznano, że nachalny dydaktyzm prowadzi do grafomanii.

Realizm krytyczny i naturalizm

Lata osiemdziesiąte to szczytowy okres w dziejach polskiej prozy dziewiętnastowiecznej. Po fazie nowelistyki i literatury z tezą nadeszła epoka wielkich powieści realistycznych. Twórcy odkrywali nowe formy narracyjne i komplikowali psychologię postaci. Równolegle zaczął rozwijać się naturalizmPrąd literacki ukazujący człowieka jako istotę zdeterminowaną przez biologię i środowisko, często skupiony na brzydocie i fizjologii., choć w Polsce długo krył się w cieniu dojrzałego realizmu. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły schyłek epoki i płynne przejście w estetykę Młodej Polski.

Język i styl – przezroczystość i autentyzm

Pozytywiści odrzucili emocjonalny, metaforyczny język romantyków. Dążyli do maksymalnie wiernego odwzorowania rzeczywistości. Badacze literatury nazywają ten zabieg „stylizacją na aliterackość”. Widać to wyraźnie u Bolesława Prusa, Elizy Orzeszkowej i Henryka Sienkiewicza.

Bolesław Prus w „Lalce” dba o autentyzm języka. Jego styl jest rzeczowy, zwięzły i celowo „przezroczysty”. Pisarz unika ozdobników, skomplikowanej składni i emocjonalnego słownictwa. Jasność wywodu zapewnia potoczna frazeologia. Prus mistrzowsko stosuje indywidualizację językaDostosowanie sposobu mówienia postaci do jej pochodzenia, wykształcenia i środowiska.. W „Lalce” zupełnie inaczej wysławiają się arystokraci, inaczej subiekci, a jeszcze inaczej warszawscy Żydzi. Kolejną cechą jego prozy jest ironia oraz mowa pozornie zależnaWprowadzenie myśli bohatera do narracji trzecioosobowej, zacierające granicę między narratorem a postacią..

Henryk Sienkiewicz w „Trylogii” wypracował zupełnie inny model. Aby oddać klimat XVII wieku, stworzył nowatorski system archaizacjiCelowe wprowadzenie do tekstu dawnego słownictwa i form gramatycznych w celu oddania kolorytu epoki.. Sienkiewicz łączył prostotę z poetyckością, tworzył plastyczne opisy krajobrazów i po mistrzowsku stopniował napięcie w scenach batalistycznych.

Poezja w „czasach niepoetyckich”

W okresie pozytywizmu poezja znalazła się na marginesie. W czasach niepodzielnego prymatu prozy i kultu nauki, osobiste wizje liryczne budziły nieufność krytyków. Wymagano, by wiersze były użyteczne. Liryka miała poruszać problemy społeczne, wspierać emancypację kobiet czy edukację chłopów.

Najwybitniejszymi poetami pokolenia postyczniowego byli Adam Asnyk i Maria Konopnicka. Asnyk tworzył w nurcie refleksyjno-filozoficznym (cykl sonetówRygorystyczna forma poetycka złożona z 14 wersów, podzielona na część opisową i refleksyjną. Nad głębiami). Pisał lirykę apeluWiersze o charakterze manifestu, nawołujące odbiorców do określonych postaw i działań. (Do młodych, Daremne żale), wiersze miłosne (Między nami nic nie było) oraz utwory opiewające urodę Tatr. Konopnicka skupiła się na tematyce społecznej. Ilustrowała życie wiejskiej biedoty (Wolny najmita, Jaś nie doczekał), pisała liryki ludowe, intymne (Kubek) oraz patriotyczne (Rota).

Sztandarowym manifestem twórców tej epoki jest poemat Adama Asnyka „Publiczność i poeci”. Autor odpowiada w nim na zarzuty krytyki, która oskarżała poezję o obniżenie lotów. Asnyk gorzko podsumowuje, że trudno tworzyć wielką sztukę w czasach, które jej nie sprzyjają:

Jeśli nas teraz potępić pragniecie,
Za naszą niemoc, nasze niedołęstwo,
Za rozrzucone poetyczne śmiecie,
Za skoszlawione pieśni czarnoksięstwo
Godzim się na to ... Potępcie, gdy chcecie
Przy nas jest słuszność, przy was jest zwycięstwo,
Lecz tę rozważcie smutną okoliczność,
Tacy poeci, jaka jest publiczność!.