Werteryzm
Werteryzm to model postawy życiowej i literackiej, który ukształtował wczesny romantyzm w całej Europie. Wzorzec ten opiera się na skrajnej nadwrażliwości, poczuciu wyobcowania oraz buncie przeciwko konwenansom społecznym. Postawa ta, wywodząca się z powieści Johanna Wolfganga von Goethego, stała się fundamentem dla kreacji wielu późniejszych bohaterów romantycznych.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 2 min
Werteryzm narodził się za sprawą powieści epistolarnejUtwór napisany w formie listów, pozwalający na głęboki wgląd w psychikę nadawcy. Johanna Wolfganga von Goethego Cierpienia młodego Wertera. Ten model postawy zdominował literaturę przełomu XVIII i XIX wieku, stając się jednym z najważniejszych zjawisk wczesnego romantyzmu. Imię głównego bohatera dało nazwę całemu zespołowi cech, które wkrótce zaczęli powielać inni twórcy europejscy.
Cechy bohatera werterycznego
Postać ukształtowana przez Goethego zerwała z racjonalizmem poprzedniej epoki. Werter i jego naśladowcy to ludzie o specyficznej konstrukcji psychicznej, których definiują konkretne właściwości.
Bohater kieruje się wyłącznie sercem, co prowadzi do skrajnych wahań nastrojów i niemożności racjonalnego osądu rzeczywistości.
Tzw. ból świata. To głębokie poczucie bezsensu, rozterki filozoficzne i etyczne wynikające z niedoskonałości otaczającej rzeczywistości.
Samotnik odrzucający niesprawiedliwe prawa, konwencje i sztywne normy moralne narzucane przez społeczeństwo.
Zagubienie, nieszczęśliwa miłość i wewnętrzne sprzeczności ostatecznie popychają bohatera do samobójstwa.
Bohater werteryczny nie potrafi odnaleźć się w świecie. Jego psychika ulega stopniowej destrukcji pod ciężarem własnych emocji, co doskonale oddają słowa z listu z 12 sierpnia:
Natura nie znajduje wyjścia z labiryntu splątanych i sprzecznych sił i człowiek musi umrzeć.
Wpływ na epokę i czytelników
Powieść Goethego wywołała w Europie zjawisko, które dzisiaj nazwalibyśmy masową histerią. Młodzi ludzie utożsamiali się z cierpiącym bohaterem do tego stopnia, że naśladowali każdy aspekt jego życia.
Wpływ powieści na czytelników przeszedł do historii jako efekt Wertera. Zapanowała moda na charakterystyczny ubiór: żółtą kamizelkę, pantofle i niebieski frak – dokładnie taki strój miał na sobie Werter w momencie samobójstwa. Niestety, utwór pchnął również wielu młodych ludzi do powtórzenia samobójczego aktu bohatera, wywołując falę tragicznych śmierci w Europie.
Werteryzm na osi czasu
-
1774Wydanie powieści
Publikacja Cierpień młodego Wertera J.W. Goethego inicjuje zjawisko werteryzmu w Europie.
-
1823Dziady cz. IV
Adam Mickiewicz tworzy postać Gustawa, polskiego bohatera o wyraźnych rysach werterycznych.
Na gruncie polskim najsłynniejszym wcieleniem bohatera werterycznego jest właśnie Gustaw z Dziadów cz. IV Adama Mickiewicza. Podobnie jak jego niemiecki pierwowzór, Gustaw to wyalienowany samotnik, który z powodu nieszczęśliwej miłości i niezgody na świat wybiera śmierć.
O werteryzmie czytaj więcej w opracowaniu Cierpień młodego Wertera.