Orientalizm - fascynacja Wschodem
Orientalizm to jeden z najważniejszych nurtów literatury romantycznej, wyrastający z fascynacji kulturą, religią i obyczajami Wschodu. Twórcy epoki uciekali od europejskiego racjonalizmu, przenosząc akcję swoich dzieł w egzotyczne, tajemnicze realia. Najsłynniejsze realizacje tego motywu to twórczość George'a Byrona oraz cykl sonetów Adama Mickiewicza.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Ucieczka od Europy, czyli dlaczego romantycy pokochali Wschód
Dla twórców romantycznych zachodnia Europa wydawała się przestrzenią wyeksploatowaną, skrępowaną sztywnymi regułami i chłodnym racjonalizmem. Szukali więc inspiracji tam, gdzie wciąż rządziły silne namiętności, magia i tajemnica. OrientZ łaciny „wschód”. W epoce romantyzmu pojęcie to obejmowało rozległy obszar od Bliskiego Wschodu i Półwyspu Arabskiego, przez Persję, aż po Indie, Chiny i Japonię. stał się dla nich idealnym tłem do kreowania nowych, niezwykłych opowieści.
Pisarze czerpali pełnymi garściami z arabskich, perskich czy hinduskich tradycji. Fascynowała ich odmienna filozofia, egzotyczny język, a nawet codzienne obyczaje i kuchnia tamtych rejonów. Dzięki temu mogli budować zupełnie nowy typ bohatera - człowieka wyobcowanego, rzuconego w wir obcej kultury, często zmagającego się z własnymi demonami na tle dzikiej przyrody.
Główne cechy orientalizmu w literaturze
Akcja utworów rozgrywa się w odległych krainach, pełnych dzikiej, nieujarzmionej natury, wschodniej architektury i zjawisk nieznanych w Europie.
Postaci to często samotnicy, buntownicy lub uciekinierzy z Europy, którzy ukrywają swoją przeszłość i przeżywają skrajne, niszczące emocje.
Wprowadzanie do tekstu słownictwa z języków wschodnich (np. nazwy strojów, broni, tytułów), aby nadać opowieści autentyczności.
Europejski wymiar orientalizmu - Giaur Byrona
Sztandarowym przykładem fascynacji Wschodem w literaturze europejskiej jest Giaur George'a Byrona. Angielski poeta umieścił akcję swojego dzieła w Grecji, która znajdowała się wówczas pod panowaniem Imperium Osmańskiego. Zderzenie kultury chrześcijańskiej z islamską stanowi tło dla tragicznej historii miłosnej.
Byron stworzył w tym utworze wzorzec powieści poetyckiejGatunek synkretny łączący elementy epiki i liryki. Charakteryzuje się fragmentaryczną fabułą, inwersją czasową i subiektywnym narratorem.. Tytułowy bohater to postać mroczna, targana namiętnościami, która nie potrafi odnaleźć spokoju. Egzotyka wschodnich realiów potęguje grozę i dramatyzm jego losów.
Słowo „giaur” (z tureckiego gâvur) oznacza w islamie niewiernego, czyli osobę nieznającą prawdziwego Boga. W powieści Byrona tytułowy bohater nie ma imienia - jest definiowany wyłącznie przez swoją obcość wobec świata, w którym się znalazł.
Polski orientalizm - Sonety krymskie Mickiewicza
W polskiej literaturze romantycznej mistrzowskie wykorzystanie motywów orientalnych odnajdziemy w Sonetach krymskich Adama Mickiewicza. Cykl ten powstał w wyniku zesłania poety do Rosji i jego podróży na Półwysep Krymski w 1825 roku. Mickiewicz zetknął się tam z kulturą tatarską i islamską, co wywarło na nim ogromne wrażenie.
W sonetach zderzają się dwie perspektywy. Z jednej strony mamy Pielgrzyma - wygnańca z Europy, który z zachwytem, ale i melancholią patrzy na potęgę wschodniej natury. Z drugiej strony pojawia się Mirza - lokalny przewodnik, dla którego groźne stepy i góry są naturalnym środowiskiem.
Mickiewicz nasycił swoje wiersze orientalnym słownictwem. Używał słów takich jak minaret, namaz, buhaj czy dywan, co w tamtych czasach było zabiegiem niezwykle nowatorskim. Dzięki temu czytelnik mógł poczuć autentyczny klimat Wschodu, a same sonety stały się literackim pomnikiem romantycznej fascynacji egzotyką.