Irracjonalizm - czucie i wiara przeciw szkiełku
Irracjonalizm to fundament światopoglądu romantycznego, który odrzucał szkiełko i oko na rzecz poznania pozarozumowego. Ten nurt filozoficzny zakładał, że prawdziwą naturę świata można zgłębić wyłącznie poprzez wiarę, intuicję oraz skrajne emocje. W literaturze polskiej najpełniejszy wyraz tej postawy odnajdujemy w balladach Adama Mickiewicza, gdzie świat duchów naturalnie przenika się z codzienną rzeczywistością.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Bunt przeciwko logice
Romantycy odrzucili dziedzictwo oświecenia. Uznali, że racjonalizmPogląd filozoficzny zakładający, że rozum jest głównym źródłem poznania i kryterium prawdy. oraz chłodna kalkulacja nie wystarczą do zrozumienia wszechświata. Według nich świat składa się z dwóch przenikających się sfer: materialnej i duchowej. Tej drugiej nie da się zbadać za pomocą mikroskopu czy matematycznych wzorów.
Irracjonalizm zakładał, że prawda o bycie ukryta jest w zjawiskach nadprzyrodzonych, snach i przeczuciach. Człowiek, aby poznać pełnię rzeczywistości, musi odrzucić logikę. Zamiast niej powinien zaufać instynktom. To właśnie dlatego bohaterami romantycznymi często są dzieci, prości ludzie z ludu oraz szaleńcy. Ich umysły nie są skażone naukowym dogmatyzmem.
Motyw szaleństwa w romantyzmie nie był traktowany jako choroba, lecz jako dar. Obłęd zrywał łańcuchy logiki, pozwalając bohaterowi (np. Kordianowi czy Gustawowi z „Dziadów cz. IV”) dostrzec metafizykęDziedzina filozofii zajmująca się tym, co niematerialne, duchowe i wykraczające poza zmysłowe doświadczenie. niedostępną dla zwykłych śmiertelników.
Narzędzia poznania pozarozumowego
Skoro rozum zawodzi, romantycy zaproponowali alternatywne drogi docierania do prawdy. Opierają się one na wewnętrznym doświadczeniu jednostki.
Silne emocje, często skrajne, pozwalają na głębokie połączenie z naturą i drugim człowiekiem. Przykład: niszcząca miłość Gustawa w „Dziadach cz. IV”.
Zaufanie do istnienia świata duchów i zjawisk nadprzyrodzonych. Przykład: obrzęd guseł i kontakt ze zjawami w „Dziadach cz. II”.
Nagłe, pozbawione logicznego wywodu przeczucie prawdy. Często objawia się w snach lub wizjach profetycznych, jak w „Widzeniu księdza Piotra”.
„Romantyczność” jako manifest irracjonalizmu
Najlepszym i najbardziej bezpośrednim przykładem starcia dwóch światopoglądów jest ballada „Romantyczność” Adama Mickiewicza. Utwór ten to programowy manifest polskiego romantyzmu.
- 1822Wydanie „Ballad i romansów”
Tomik Adama Mickiewicza oficjalnie rozpoczyna epokę romantyzmu w Polsce, wprowadzając irracjonalizm do głównego nurtu literatury.
W utworze obserwujemy Karusię, prostą dziewczynę z miasteczka, która rozmawia ze zmarłym kochankiem, Jaśkiem. Tłum prostego ludu wierzy jej i współodczuwa z nią. W opozycji staje Starzec - uosobienie oświeceniowego naukowca, często utożsamiany z Janem Śniadeckim. Twierdzi on, że dziewczyna bredzi, a duchów nie ma, bo nie można ich zbadać empiryczniePogląd, według którego jedynym źródłem prawdziwej wiedzy jest doświadczenie zmysłowe..
Narrator ballady staje po stronie Karusi. Wypowiada słynne słowa, które stały się mottem całej epoki:
Czucie i wiara silniej mówi do mnie
Niż mędrca szkiełko i oko.
Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,
Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce.
Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!
Miej serce i patrzaj w serce!
Ten krótki cytat zamyka w sobie całą istotę irracjonalizmu. Prawdy żywe, czyli te dotyczące duszy i emocji, są dostępne tylko dla tych, którzy potrafią odrzucić chłodną logikę i otworzyć się na duchowy wymiar rzeczywistości.