Patriotyzm romantyczny - ojczyzna i ofiara
Polski romantyzm ukształtował się w cieniu utraty niepodległości, czyniąc z literatury główne narzędzie walki o przetrwanie narodu. Twórcy tacy jak Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki stworzyli wzorce postaw patriotycznych, od spiskowego makiawelizmu po mesjanistyczne poświęcenie. Dzieła tej epoki nie tylko podtrzymywały na duchu, ale też surowo oceniały błędy przeszłości i wskazywały drogi odzyskania wolności.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Literatura w służbie zniewolonego narodu
Polska w epoce romantyzmu nie istniała na mapie świata. Rozdarta między trzech zaborcówTerytorium państwa polskiego anektowane przez Rosję, Prusy lub Austrię w wyniku rozbiorów pod koniec XVIII wieku., poddana brutalnej rusyfikacji i germanizacji, traciła swoje instytucje. Obywatele musieli mierzyć się z obcą administracją i przymusem posługiwania się językiem wroga. W tej sytuacji to kultura przejęła rolę państwa. Pisarze tworzyli literaturę ściśle zaangażowaną w sprawy narodowe, która miała integrować Polaków i dawać im nadzieję.
- 1795III rozbiór Polski
Ostateczna utrata niepodległości, determinująca charakter polskiego romantyzmu.
- 1822Ballady i romanse
Wydanie tomu poezji Adama Mickiewicza, symboliczny początek epoki w Polsce.
- 1830Powstanie listopadowe
Zryw niepodległościowy, którego upadek ukształtował literaturę emigracyjną.
- 1863Powstanie styczniowe
Wydarzenie zamykające epokę romantyzmu na ziemiach polskich.
Oblicza romantycznego patriotyzmu
Twórcy proponowali różne, często skrajne koncepcje służby ojczyźnie. Od otwartej walki, przez spisek, aż po mistyczne cierpienie.
Walka z wrogiem za pomocą podstępu i zdrady, kosztem własnego honoru (Adam Mickiewicz, Konrad Wallenrod).
Koncepcja narodu wybranego, którego cierpienie zbawi świat i przyniesie wolność (Adam Mickiewicz, Dziady cz. III).
Aktywne poświęcenie jednostki lub narodu w walce, torujące drogę innym (Juliusz Słowacki, Kordian).
Metody walki i diagnoza społeczeństwa
Bohaterowie romantyczni rzadko odnosili militarne sukcesy, ale ich postawy kształtowały wyobraźnię pokoleń. W Konradzie Wallenrodzie Adam Mickiewicz ukazał tragizm spiskowca. Tytułowy bohater musi złamać rycerski kodeks i posłużyć się makiawelizmemDoktryna polityczna dopuszczająca stosowanie podstępu i zdrady w imię wyższego celu, streszczająca się w haśle cel uświęca środki., aby zniszczyć potęgę Zakonu Krzyżackiego. To bolesna lekcja konspiracji dla narodu pozbawionego regularnej armii.
W epoce romantyzmu wykształcił się model wieszcza narodowego. Był to poeta-prorok, który nie tylko tworzył wybitne dzieła, ale pełnił funkcję duchowego przywódcy narodu. Przewidywał przyszłość, oceniał przeszłość i wskazywał rodakom moralną drogę w czasach niewoli. Do grona wieszczów zalicza się Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.
Zupełnie inny wymiar patriotyzmu prezentuje III część Dziadów. Mickiewicz tworzy tu mit martyrologicznyCierpienie i męczeństwo narodu lub grupy społecznej, często znoszone w imię wyższych wartości, takich jak wolność czy wiara., ukazując prześladowania polskiej młodzieży przez carski aparat represji. Główny bohater, Konrad, w swoim buncie żąda od Boga władzy nad duszami, by uszczęśliwić naród. Z kolei w Panu Tadeuszu Mickiewicz sięga po nostalgię. Zamiast krwawej walki, oferuje rodakom na emigracji wyidealizowany obraz dawnej Polski, przypominając o tradycji i budząc wiarę w nadejście wojsk napoleońskich.
Juliusz Słowacki podchodził do kwestii narodowych z większym krytycyzmem. W Kordianie polemizuje z mickiewiczowskim mesjanizmem. Tytułowy bohater planuje zamach na cara, ale ponosi klęskę z powodu własnej słabości i braku poparcia społeczeństwa. Słowacki obnaża tu wady przywódców powstania listopadowego. Jeszcze ostrzejszą diagnozę stawia w wierszu Grób Agamemnona. Poeta bezlitośnie rozlicza Polaków z pychy, naśladownictwa obcych wzorców i braku jedności, nazywając ojczyznę
pawiem narodów [...] i papugą. Ta gorzka prawda miała wstrząsnąć sumieniami i zmusić do realnej zmiany.