Patriotyzm romantyczny - ojczyzna i ofiara
Polski romantyzm ukształtował się w cieniu utraty niepodległości, czyniąc z literatury główne narzędzie walki o przetrwanie narodu. Twórcy tacy jak Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki stworzyli wzorce postaw patriotycznych, od spiskowego makiawelizmu po mesjanistyczne poświęcenie. Dzieła tej epoki nie tylko podtrzymywały na duchu, ale też surowo oceniały błędy przeszłości i wskazywały drogi odzyskania wolności.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Literatura w służbie zniewolonego narodu
Polska w epoce romantyzmu nie istniała na mapie świata. Rozdarta między trzech zaborcówTerytorium państwa polskiego anektowane przez Rosję, Prusy lub Austrię w wyniku rozbiorów pod koniec XVIII wieku., poddana brutalnej rusyfikacji i germanizacji, traciła swoje instytucje. Obywatele musieli mierzyć się z obcą administracją i przymusem posługiwania się językiem wroga. W tej sytuacji to kultura przejęła rolę państwa. Pisarze tworzyli literaturę ściśle zaangażowaną w sprawy narodowe, która miała integrować Polaków i dawać im nadzieję.
- 1795III rozbiór Polski
Ostateczna utrata niepodległości, determinująca charakter polskiego romantyzmu.
- 1822Ballady i romanse
Wydanie tomu poezji Adama Mickiewicza, symboliczny początek epoki w Polsce.
- 1830Powstanie listopadowe
Zryw niepodległościowy, którego upadek ukształtował literaturę emigracyjną.
- 1863Powstanie styczniowe
Wydarzenie zamykające epokę romantyzmu na ziemiach polskich.
Shorty na maturę
Oblicza romantycznego patriotyzmu
Twórcy proponowali różne, często skrajne koncepcje służby ojczyźnie. Od otwartej walki, przez spisek, aż po mistyczne cierpienie.
Walka z wrogiem za pomocą podstępu i zdrady, kosztem własnego honoru (Adam Mickiewicz, Konrad Wallenrod).
Koncepcja narodu wybranego, którego cierpienie zbawi świat i przyniesie wolność (Adam Mickiewicz, Dziady cz. III).
Aktywne poświęcenie jednostki lub narodu w walce, torujące drogę innym (Juliusz Słowacki, Kordian).
Metody walki i diagnoza społeczeństwa
Bohaterowie romantyczni rzadko odnosili militarne sukcesy, ale ich postawy kształtowały wyobraźnię pokoleń. W Konradzie Wallenrodzie Adam Mickiewicz ukazał tragizm spiskowca. Tytułowy bohater musi złamać rycerski kodeks i posłużyć się makiawelizmemDoktryna polityczna dopuszczająca stosowanie podstępu i zdrady w imię wyższego celu, streszczająca się w haśle cel uświęca środki., aby zniszczyć potęgę Zakonu Krzyżackiego. To bolesna lekcja konspiracji dla narodu pozbawionego regularnej armii.
W epoce romantyzmu wykształcił się model wieszcza narodowego. Był to poeta-prorok, który nie tylko tworzył wybitne dzieła, ale pełnił funkcję duchowego przywódcy narodu. Przewidywał przyszłość, oceniał przeszłość i wskazywał rodakom moralną drogę w czasach niewoli. Do grona wieszczów zalicza się Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.
Zupełnie inny wymiar patriotyzmu prezentuje III część Dziadów. Mickiewicz tworzy tu mit martyrologicznyCierpienie i męczeństwo narodu lub grupy społecznej, często znoszone w imię wyższych wartości, takich jak wolność czy wiara., ukazując prześladowania polskiej młodzieży przez carski aparat represji. Główny bohater, Konrad, w swoim buncie żąda od Boga władzy nad duszami, by uszczęśliwić naród. Z kolei w Panu Tadeuszu Mickiewicz sięga po nostalgię. Zamiast krwawej walki, oferuje rodakom na emigracji wyidealizowany obraz dawnej Polski, przypominając o tradycji i budząc wiarę w nadejście wojsk napoleońskich.
Juliusz Słowacki podchodził do kwestii narodowych z większym krytycyzmem. W Kordianie polemizuje z mickiewiczowskim mesjanizmem. Tytułowy bohater planuje zamach na cara, ale ponosi klęskę z powodu własnej słabości i braku poparcia społeczeństwa. Słowacki obnaża tu wady przywódców powstania listopadowego. Jeszcze ostrzejszą diagnozę stawia w wierszu Grób Agamemnona. Poeta bezlitośnie rozlicza Polaków z pychy, naśladownictwa obcych wzorców i braku jedności, nazywając ojczyznę
pawiem narodów [...] i papugą. Ta gorzka prawda miała wstrząsnąć sumieniami i zmusić do realnej zmiany.