Słowniczek pojęć z „W pustyni i w puszczy”
Słowniczek porządkuje najważniejsze pojęcia literackie, historyczne i geograficzne związane z powieścią Henryka Sienkiewicza. Zestawienie wyjaśnia terminy opisujące afrykańską przyrodę, tło polityczne powstania Mahdiego oraz elementy świata przedstawionego. Znajomość tych haseł ułatwia zrozumienie losów Stasia i Nel podczas ich wędrówki przez kontynent.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Powieść przygodowa – gatunek prozyGatunek literatury pisany mową niezwiązaną, w odróżnieniu od wierszy., w którym bohater przeżywa serię niebezpiecznych wydarzeń z dala od domu. Napięcie budują tu przeszkody, pościgi i dramatyczne wybory. W pustyni i w puszczy to klasyczny przykład takiej opowieści. Staś i Nel przemierzają Afrykę, uciekają przed porywaczami i walczą o przetrwanie w dziczy.
Narrator trzecioosobowy – osoba opowiadająca historię, która znajduje się poza akcjąCiąg wydarzeń w utworze literackim, zmierzający do określonego celu.. Sienkiewicz często wchodzi w głowę Stasia. Pokazuje jego wahania i trudne decyzje, na przykład przed zastrzeleniem Gebhra.
W tej powieści występuje narrator wszechwiedzący. To taki typ narratora, który wie wszystko o bohaterach, zna ich myśli, przeszłość i przyszłość.
Inicjacja – moment, w którym młody bohater przestaje być dzieckiem i staje się kimś dojrzałym. Dla Stasia takim przełomemNagła i ważna zmiana w życiu bohatera, która wpływa na jego dalsze losy. jest zabicie porywaczy. Po tej dramatycznej scenie chłopiec bierze pełną odpowiedzialność za siebie i Nel.
Egzotyzm – celowe wprowadzanie przez autora elementów odległych kultur, krajobrazów i obyczajów. Sienkiewicz opisuje Sudan, Etiopię i Afrykę Równikową z ogromną dbałością o detaleDrobny, szczegółowy element opisu, który nadaje mu realizmu.. W 1911 roku te tereny były dla polskiego czytelnika zupełnie nieznane.
Epizod – zamknięta scenka lub przygoda, która tworzy fragment większej całości. Powieść składa się z wielu takich krótkich historii. Należą do nich porwanie, pobyt w Chartumie czy spotkanie z Kalim.
Pojęcia historyczne i realioznawcze
Mahdi – tytuł arabski oznaczający „Oczekiwany Przewodnik”. W powieści chodzi o konkretną historyczną postać, Muhammada Ahmada. W latach 80. XIX wieku ogłosił się on wybawicielem wyznawców islamuReligia monoteistyczna założona w VII wieku przez proroka Mahometa. i wywołał zbrojne powstanie.
Powstanie Mahdiego to autentyczne wydarzenie historyczne. Sudańczycy zbuntowali się przeciwko rządom egipskim i brytyjskim, domagając się niepodległości i powrotu do surowych zasad religijnych.
Mahdyści – zbrojni wyznawcy Mahdiego, którzy walczyli o kontrolę nad Sudanem. W książce to właśnie oni są bezpośrednimi porywaczami dzieci. Należą do nich Idrys, Gebhr i Chamis.
Derwisz – muzułmański mnich lub wędrowny ascetaCzłowiek, który dobrowolnie odmawia sobie wygód i przyjemności, często z powodów religijnych.. W Sudanie pod koniec XIX wieku tym słowem nazywano potocznie mahdystów. Sienkiewicz używa obu tych nazw zamiennie.
Kanał Sueski – sztuczna droga wodna łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym, otwarta w 1869 roku. Ojcowie Stasia i Nel pracują jako inżynierowie przy jego obsłudze. Z tego powodu obie rodziny mieszkają w egipskim Port Saidzie.
Chartum – stolica Sudanu, miasto leżące na skrzyżowaniu Nilu Białego i Błękitnego. W 1885 roku mahdyści zdobyli tę twierdzęUfortyfikowane miasto lub budowla przystosowana do długotrwałej obrony. i zabili brytyjskiego generała Gordona. Dzieci trafiają do obozu buntowników właśnie w zrujnowanym Chartumie.
Nil – potężna rzeka płynąca przez Egipt i Sudan. Porywacze transportują Stasia i Nel wzdłuż jej brzegów. Rzeka wyznacza główną trasę ich przymusowej podróży na południe.
Wadi – wyschłe łożysko rzeki na pustyni. Wypełnia się wodą tylko w czasie rzadkich, ulewnych deszczów. Podczas ucieczki Staś szuka wadi, ponieważ pod piaskiem można tam czasem znaleźć wilgoć.
Chamsin – gorący, naładowany piaskiem wiatr wiejący z południa. Gdy uderza, widoczność spada do zera, a temperatura gwałtownie rośnie. Burza piaskowa to jedno z największych zagrożeń podczas przeprawy przez pustynię.
Oaza – zielone miejsce na pustyni, gdzie pod powierzchnią ziemi znajduje się woda. Rosną tam drzewa dające upragniony cień. Dotarcie do oazy oznacza dla bohaterów ratunek i możliwość odpoczynku.
Gebhr, Idrys i Chamis – trzej porywacze Stasia i Nel. Gebhr jest niezwykle okrutny i znęca się nad słabszymi. Idrys wykazuje się sprytem, a Chamis służy grupie jako przewodnik.
Pojęcia geograficzne i przyrodnicze
Pustynia Nubijska – rozległy obszar piasków i skał w północno-wschodnim Sudanie. Biegnie przez nią część trasy porwanych dzieci. Brak wody i morderczy upał czynią ten teren wyjątkowo niebezpiecznym.
Puszcza równikowa – gęsty, tropikalny las w pobliżu równika, gdzie deszcz pada przez cały rok. Gdy bohaterowie docierają do Afryki Środkowej, krajobraz radykalnie się zmienia. Zamiast suchego piasku otacza ich wilgotna gęstwina pełna dzikich zwierząt.
Baobab – potężne afrykańskie drzewo o grubym, beczkowatym pniu. Może żyć nawet kilka tysięcy lat. W wydrążonym środku starego baobabu, nazwanego „Krakowem”, Staś urządza bezpieczne schronienie dla Nel.
Febra – groźna choroba wywoływana przez pasożyty przenoszone przez komary. Obecnie nazywamy ją malarią. Nel zapada na nią podczas podróży przez dżunglę.
Chinina – gorzki lek pozyskiwany z kory drzewa chinowca. W XIX wieku był to jedyny skuteczny środek na malarię. Staś pilnuje zapasów chininy jak największego skarbu, bo od niej zależy życie dziewczynki.
Zdobycie chininy to jeden z najważniejszych momentów w książce. Staś ryzykuje własne życie i wyrusza nocą do obozu tajemniczego podróżnika, Lindego, aby zdobyć lekarstwo dla umierającej Nel.
Słoń King – wielki słoń afrykański, którego Staś uwalnia z pułapki i oswaja. Zwierzę staje się dla dzieci środkiem transportu i ochroną przed drapieżnikami. Sienkiewicz pokazuje, że łagodność potrafi pokonać siłę dzikiej natury.
Lew – największy afrykański drapieżnik, symbol siły i śmiertelnego niebezpieczeństwa. Staś strzela do lwa, aby chronić obóz. Ta scena udowadnia, że chłopiec potrafi zachować zimną krew w krytycznej sytuacji.
Pojęcia kulturowe i postawy
Kali i Mea – młodzi Afrykanie, którzy dołączają do Stasia i Nel. Kali jest synem wodza plemienia Wa-hima. Sienkiewicz przedstawia ich jako lojalnych i dobrych ludzi, wychowanych w zupełnie innym świecie niż Europejczycy.
Zderzenie kultur – sytuacja, w której grupy o różnych obyczajachPowszechnie przyjęty sposób zachowania i postępowania w danej grupie społecznej. i językach muszą ze sobą współpracować. Staś uczy Kalego i Meę nowych rzeczy. Jednocześnie sam dowiaduje się od nich, jak przetrwać w afrykańskiej dziczy.
Kolonializm – system, w którym silne mocarstwaPotężne państwo o ogromnych wpływach politycznych i militarnych na świecie. europejskie kontrolowały inne tereny świata. Akcja powieści rozgrywa się w czasie, gdy Wielka Brytania walczyła o panowanie nad Sudanem. Ojcowie dzieci pracują przy Kanale Sueskim, który był symbolem europejskich wpływów w Egipcie.
Fatalizm – głębokie przekonanie, że losPrzebieg wydarzeń w życiu człowieka, na który nie ma on żadnego wpływu. człowieka jest z góry zapisany. Mahdyści wierzyli, że walczą z woli Boga i żaden wróg ich nie pokona. Takie myślenie sprawiało, że byli zdolni do ogromnych poświęceń w walce.
Odwaga cywilna – zdolność do podjęcia trudnej decyzji w obronie słabszych. Staś wielokrotnie musi wybierać między własnym bezpieczeństwem a pomocą Nel. Prawdziwa odwaga to w tej powieści nie brawura, lecz odpowiedzialność za drugiego człowieka.