Realizm i “fantastyka” Wesela
Dramat Stanisława Wyspiańskiego łączy realistyczny obraz galicyjskiego wesela z głęboko symboliczną płaszczyzną fantastyczną. Pierwszy akt funkcjonuje jako obyczajowa komedia, natomiast kolejne wprowadzają zjawy obnażające ukryte lęki i narodowe kompleksy bohaterów. Taka dwuplanowa kompozycja pozwala przekształcić lokalne wydarzenie towarzyskie w surową ocenę polskiego społeczeństwa na przełomie wieków.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Od plotki do dramatu obyczajowego
Premiera sztuki w krakowskim Teatrze MiejskimObecnie Teatr im. Juliusza Słowackiego. Miejsce prapremiery "Wesela" 16 marca 1901 roku. wywołała ogromne poruszenie. Widzowie oczekiwali skandalu i wiernego reportażu z głośnego ślubu znanego poety z wiejską dziewczyną. Akt I w dużej mierze zaspokoił te plotkarskie apetyty. Przed oczami publiczności przesuwają się kolejne pary, które na chwilę opuszczają taneczną izbę, by wymienić kilka zdań.
Wyspiański mistrzowsko zarysowuje tu plan realistyczny. Opiera go na konfrontacji dwóch odległych od siebie światów: krakowskiej inteligencji i bronowickich chłopów. Różnice między nimi widać nie tylko w poglądach, ale przede wszystkim w indywidualizacji językaZabieg polegający na dostosowaniu słownictwa i stylu wypowiedzi do pochodzenia, wykształcenia i charakteru postaci.. Rozmowy gości z miasta z gospodarzami iskrzą dowcipem, ale też obnażają wzajemne niezrozumienie. Subtelność i dekadenckie pozy zderzają się z brutalną, chłopską prostotą.
Wyspiański oparł fabułę na autentycznym weselu Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny, które odbyło się w listopadzie 1900 roku w dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach. Większość postaci z aktu I ma swoje bezpośrednie pierwowzory w rzeczywistości.
Północ i wkroczenie fantastyki
Przełom następuje pod koniec pierwszego aktu. Rachela, ulegając poetyckiemu nastrojowi, rzuca pomysł zaproszenia na zabawę słomianego chochoła z sadu. Pan Młody i Panna Młoda podchwytują tę myśl, rzucając wyzwanie siłom nadprzyrodzonym.
Akt II początkowo kontynuuje konwencję obyczajową, aż do wybicia północy. Wtedy przed małą Isią, córką Gospodarzy, staje ożywiony Chochoł. Od tego momentu do dramatu wkracza element nadprzyrodzony. Oba plany – realistyczny i fantastyczny – zaczynają współistnieć, płynnie się przenikając. Realne dialogi przeplatają się z wizjami, a każda kolejna zjawa ma do spełnienia konkretną misję.
Zjawy i ich symbolika
Osoby z planu fantastycznego to w rzeczywistości zmaterializowane myśli, lęki i wyrzuty sumienia bohaterów. Zjawy ukazują się konkretnym osobom, obnażając ich najgłębsze tajemnice i weryfikując życiowe postawy.
Pojawienie się Widma zmarłego narzeczonego, które odwiedza Marysię, utrzymane jest jeszcze w konwencji balladowejNawiązanie do romantycznych utworów, w których światy żywych i umarłych naturalnie się przenikają, a duchy ingerują w ludzkie życie.. Kolejne spotkania niosą już jednak ciężar historyczny i intelektualny. Dziennikarz mierzy się ze Stańczykiem, co zamienia się w gorzki rachunek sumienia i krytykę lojalistycznej postawy wobec zaborcy. Poeta, marzący o potędze, widzi Rycerza – Zawiszę CzarnegoŚredniowieczny rycerz, symbol honoru, odwagi i niezawodności. W dramacie uosabia utraconą moc i dawną chwałę oręża., który bezlitośnie demaskuje jego wewnętrzną pustkę i dekadencką słabość.
Z kolei Panu Młodemu ukazuje się Hetman Branicki, przypominający o zdradzie narodowej. Najmocniejszym akcentem społecznym jest wizyta Upiora – Jakuba SzeliPrzywódca rzezi galicyjskiej z 1846 roku. Jego postać przypomina o krwawym konflikcie między chłopstwem a szlachtą.. Zjawa ta, stając przed Dziadem, brutalnie przypomina o krwawej przeszłości, niszcząc sielankowy mit o braterstwie chłopów i inteligencji.
Wernyhora i zatarcie granic
Całkowite zatarcie granic między światami następuje wraz z przybyciem Wernyhory. Ten legendarny wieszczW tradycji romantycznej poeta-prorok, przewidujący przyszłość narodu i pełniący rolę duchowego przywódcy. ukazuje się nie tylko Gospodarzowi, ale też parobkom – Kubie i Staszkowi. Jego obecność przestaje być wyłącznie psychologiczną projekcją. Zjawa zostawia po sobie w pełni materialne przedmioty: złotą podkowę, którą Gospodyni chowa w skrzyni, oraz złoty róg.
To właśnie Wernyhora organizuje dalszy tok wydarzeń, zlecając Gospodarzowi zgromadzenie uzbrojonych w kosy chłopów. W trzecim akcie plan fantastyczny całkowicie pochłania rzeczywistość. Finałowa scena, w której Chochoł przygrywa do somnambulicznego tańcaTaniec w stanie uśpienia, letargu. W "Weselu" symbolizuje marazm, bierność i niezdolność narodu do czynu., to ostateczny triumf symbolu nad realizmem. Zgromadzeni w izbie goście zastygają w bezwolnym oczekiwaniu na cud, gubiąc szansę na odzyskanie niepodległości.
Dzięki wprowadzeniu fantastyki Wyspiański rozbił ramy zwykłej komedii. Stworzył potężny dramat narodowy, który do dziś zmusza do bolesnego rozrachunku z polskimi mitami.