Zdążyć przed Panem Bogiem - plan wydarzeń
Plan wydarzeń reportażu Hanny Krall odzwierciedla nielinearną kompozycję utworu, w którym płynnie przeplatają się dwie płaszczyzny czasowe. Zapis rozmów z Markiem Edelmanem obejmuje zarówno dramatyczne wspomnienia z warszawskiego getta, jak i powojenną codzienność wybitnego kardiochirurga. Zestawienie heroicznej walki powstańców z medycznym wyścigiem o ludzkie życie ukazuje specyficzne podejście głównego bohatera do kwestii umierania i ocalenia.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wspomnienia z getta i codzienność przed powstaniem
Rozmowa Hanny Krall z Markiem Edelmanem rozpoczyna się od powrotu do pierwszych dni funkcjonowania warszawskiego getta. Bohater wspomina swoją pracę jako goniec szpitalny. Z bliska obserwował dramatyczne realia: samobójstwa zdesperowanych mieszkańców, brutalność niemieckich oficerów znęcających się nad starszym Żydem w beczce, a także los żydowskich prostytutek. Ważnym wątkiem są badania doktor Teodozji Goliborskiej nad chorobą głodowąEkstremalne wycieńczenie organizmu spowodowane drastycznymi racjami żywnościowymi w getcie, prowadzące do powolnej śmierci..
Edelman relacjonuje początki wielkiej akcji „przesiedlania ludności na Wschód”, która w rzeczywistości oznaczała transporty do obozów zagłady. Ludzie gromadzili się na UmschlagplatzuPlac przeładunkowy w Warszawie, skąd Niemcy wywozili Żydów do obozu zagłady w Treblince.. To tam rozgrywały się dantejskie sceny, przydzielano tak zwane „numerki życia” dające złudną nadzieję na ocalenie, a młoda Pola Lifszyc dobrowolnie pobiegła do wagonu za swoją matką. W tym czasie samobójstwo popełnia inżynier Adam Czerniaków, prezes Judenratu, nie chcąc podpisać nakazu wysiedlenia dzieci.
Walka zbrojna i upadek getta
Wobec nieuchronnej zagłady powstaje ŻOBŻydowska Organizacja Bojowa – konspiracyjna formacja zbrojna powołana do obrony warszawskiego getta.. Edelman zostaje jednym z członków komendy. Opowiada o wkroczeniu Niemców i wybuchu powstania. Powstańcy strzelają do esesmanów idących z białą flagą, łamiąc tradycyjne reguły wojny. Niemcy systematycznie podpalają getto, zamieniając je w ognistą pułapkę. Edelman po latach analizuje chronologię tych zdarzeń, zestawiając własne wspomnienia z oficjalnym raportem Jürgena Stroopa, dowódcy sił niemieckich pacyfikujących dzielnicę żydowską.
Relacja obejmuje również tragiczną śmierć grupy Mordechaja Anielewicza. Bojownicy popełniają zbiorowe samobójstwo w bunkrze przy ulicy Miłej. Nielicznym, w tym Edelmanowi, udaje się uciec z płonącego getta kanałami. W opowieści przewijają się sylwetki łączniczek, historia Jurka Wilnera, a także dramatyczne losy Hennocha Rusa, Toli Goliborskiej i młodziutkiej Elżuni, która odbiera sobie życie.
Książka Hanny Krall nie posiada tradycyjnej, chronologicznej fabuły. Autorka zastosowała technikę montażu – płynnie przechodzi od wojennych wspomnień Edelmana do jego powojennej praktyki lekarskiej. Ten zabieg kompozycyjny podkreśla, że dla głównego bohatera walka z bronią w ręku i walka o życie pacjenta na sali operacyjnej to dokładnie to samo zadanie.
Powojenna medycyna i wyścig ze śmiercią
Druga płaszczyzna czasowa reportażu to powojenne losy Edelmana. Po wojnie czuje się zagubiony. Ostatecznie wybiera zawód lekarza, co traktuje jako kontynuację ratowania ludzkiego życia. Pracuje w klinice kardiologicznej u boku wybitnego Profesora (Jana Molla). Próbuje przekonać go do przeprowadzania nowatorskich, ryzykownych operacji serca w stanie zawału.
Edelman szczegółowo omawia historie chorób swoich pacjentów: pana Wilczkowskiego, inżyniera Rudnego czy pani Bubnerowej. Wspomina też małe pacjentki: Urszulę, Teresę i Grażynę. Praca lekarza to dla niego tytułowa gra z Bogiem. Stara się osłonić płomień życia pacjenta, zanim Bóg zdąży go zgasić. W tle pojawiają się również prace inżyniera Sejdaka nad sztucznym sercem.
Pamięć, echa przeszłości i różne oblicza śmierci
Rozmowy z Edelmanem wywołują szerokie echa. Bohater wspomina swoje spotkania z przywódcami związków zawodowych w USA oraz trudną rozmowę z literatem, panem S.Pod tym inicjałem kryje się Antoni Słonimski, polski poeta i felietonista żydowskiego pochodzenia.. Składa również sprawozdanie o powstaniu przed przedstawicielami partii politycznych. Narratorka i jej rozmówca wielokrotnie rozważają różne sposoby umierania. Śmierć w getcie – cicha, z głodu lub w komorze gazowej – zostaje skontrastowana z „piękną”, heroiczną śmiercią Krystyny Krahelskiej w powstaniu warszawskim.
Przeszłość nieustannie wraca do Edelmana. Spotyka się z córką dawnego komendanta Umschlagplatzu, wspomina powojenne samobójstwo doktor Chętkowskiej oraz sytuacje, w których sam cudem uniknął śmierci, jak w historii Mietka Dęba. Narratorka wplata w tekst własne refleksje dotyczące potencjalnego scenariusza filmu o getcie. Wyobraża sobie scenę w rocznicę wybuchu powstania, wędrówkę cmentarną aleją oraz przywołuje symboliczny sen sąsiadki, Anny Strońskiej. Całość zamyka spotkanie ocalałych i ich rozmowa o faktach z czasów powstania.