Lektury / Zemsta / Słowniczek trudnych pojęć i archaizmów z „Zemsty”
Opracowanie

Słowniczek trudnych pojęć i archaizmów z „Zemsty”

Słowniczek do komedii Aleksandra Fredry wyjaśnia dawne tytuły szlacheckie, pojęcia prawne oraz archaizmy pojawiające się w tekście. Zrozumienie słów takich jak cześnik, rejent czy intercyza ułatwia śledzenie sporu o mur graniczny. Zestawienie obejmuje również terminy literackie niezbędne do omówienia lektury na lekcjach języka polskiego.

Autor: Małgorzata Haze Czas czytania: 6 min

Tytuły, urzędy i stanowiska szlacheckie

  • Cześnik – dawny urząd szlachecki. Kiedyś cześnik dbał o piwnicę i trunki na dworze króla. W czasach Fredry był to już tylko tytuł honorowy bez żadnych obowiązków. Maciej Raptusiewicz nosi ten tytuł, choć zajmuje się głównie kłótnią z sąsiadem.
  • Rejent – dawna nazwa notariuszaPrawnik, który zajmuje się sporządzaniem oficjalnych dokumentów i umów.. Milczek pełni tę funkcję. To tłumaczy, dlaczego tak bardzo przywiązuje wagę do papierów, umów i przepisów prawa. Z zawodu jest pedantyczny, a z charakteru bardzo przebiegły.
  • Podstolina – tytuł szlachecki żony podstolego, czyli urzędnika dbającego o stół królewski. Hanna jest wdową i nosi ten tytuł po zmarłym mężu. W komedii staje się obiektem zabiegów matrymonialnychStarania o to, aby wziąć z kimś ślub. zarówno Cześnika, jak i Rejenta.
  • Szlachta – wyższa warstwa społeczna w dawnej Polsce. Posiadała ziemię i liczne przywilejeSpecjalne prawa i ulgi, które przysługiwały tylko wybranej grupie ludzi.. Wszyscy główni bohaterowie komedii są szlachtą. Stąd bierze się ich obsesja na punkcie honoru, tytułów i majątku.
  • Opiekun prawny – osoba, której prawo powierzyło pieczę nad majątkiem lub sierotą. Cześnik jest opiekunem Klary. Oznacza to, że ma prawo decydować o jej wyjściu za mąż. Skwapliwie z tego prawa korzysta.
Dobrze wiedzieć
Archaizm to wyraz, konstrukcja zdaniowa lub znaczenie słowa, które wyszło już z powszechnego użycia. W "Zemście" znajdziesz ich mnóstwo, ponieważ Fredro opisywał czasy dawnej szlachty.

Archaizmy i charakterystyczne zwroty

  • Mocium panie – skrócona, potoczna forma zwrotu "mości panie", czyli "miłościwy panie". To coś w rodzaju dzisiejszego "słuchaj" albo "no wiesz". Cześnik Raptusiewicz wtrąca to wyrażenie co chwilę. Stało się ono jego znakiem rozpoznawczym.
  • Mości – skrót od słowa miłościwy. To grzecznościowy epitetBarwny przymiotnik określający rzeczownik, często używany w literaturze. dodawany przed tytułem, na przykład "mości cześniku". Odpowiada dzisiejszemu słowu "szanowny". Pojawia się w tekście dziesiątki razy.
  • Waćpan / waćpani – dawna forma zwrotu "pan/pani", używana między szlachtą. Brzmi oficjalnie, ale bywa też używana z ironiąUkryta kpina, gdy słowa oznaczają coś odwrotnego niż intencja mówiącego.. Wszystko zależy od tonu rozmowy bohaterów.
  • Imć – skrót od "imieniem ci" lub "jego miłość". To forma szanownego zwrotu do szlachcica. Często pojawia się przed nazwiskiem lub tytułem, na przykład "imć Raptusiewicz".
  • Sejmik – lokalne zgromadzenie szlachty. Podejmowano tam decyzje polityczne i sądowe. Bohaterowie odwołują się do sejmikowych obyczajów, które były krzykliwe i pełne przepychanek. Fredro wyraźnie to ośmiesza.
  • Kontusz – tradycyjny strój polskiej szlachty. To długi kaftan z rozciętymi rękawami, które zarzucano na plecy. Cześnik ubrany w kontusz to obraz starego porządku, którego bohater kurczowo się trzyma.

Pojęcia prawne i majątkowe

  • Intercyza – przedślubna umowa majątkowa. Reguluje, kto co wnosi do małżeństwa i co stanie się z majątkiem po ślubie. Rejent planuje spisać intercyzę przy okazji ślubu Wacława z Podstoliną. Oczywiście robi to w sposób korzystny dla siebie.
  • Mur graniczny – mur oddzielający posiadłości dwóch właścicieli. To właśnie o niego toczy się główny spór między Cześnikiem a Rejentem. Kłócą się o to, kto ma prawo go naprawiać. To głupi pretekst, który rodzi poważne konsekwencje.
  • Pozew – pismo wzywające kogoś do stawienia się przed sądem. Cześnik i Rejent co chwilę grożą sobie pozwami. To część ich rytualnej walki, w której jest więcej słów niż prawdziwych czynów.
  • Transakcja / kontrakt – w dawnym prawie oznaczała każdą umowę sporządzoną na piśmie. Rejent traktuje kontrakty jak świętość. Fredro mocno to wyśmiewa, bo sam Milczek jest daleki od uczciwości.
    • Dobrze wiedzieć
    Komizm to właściwość sytuacji, postaci lub języka, która wywołuje śmiech u odbiorcy. W komedii Fredry znajdziesz wszystkie trzy rodzaje komizmu: postaci, sytuacji i słowa.

    Pojęcia literackie i gatunkowe

    • Komedia – gatunek dramatyczny, w którym dominuje humor. Akcja zawsze kończy się dobrze, zazwyczaj ślubem lub pojednaniem. Mimo poważnych konfliktów "Zemsta" kończy się szczęśliwie. Wacław żeni się z Klarą, a waśń sąsiadów wygasa.
    • Komizm postaci – rodzaj humoru, który bierze się z charakteru bohatera. Śmieszą nas jego wady, zachowania i sposób mówienia. Papkin jest mistrzem komizmu postaci. Przechwala się, kłamie i tchórzy, a jego słowa zupełnie nie pasują do czynów.
    • Komizm sytuacyjny – humor wynikający z absurdalnych lub nieoczekiwanych zdarzeń. Klasyczny przykład to scena, w której Papkin jedzie jako posełWysłannik, osoba reprezentująca kogoś w ważnej sprawie. do Rejenta z groźbą. Wraca jednak śmiertelnie przerażony.
    • Dramat – forma literacka przeznaczona do wystawiania na scenie. Składa się z dialogów i didaskaliów. "Zemsta" to dramat, a konkretnie komedia. Tekst działa najlepiej w teatrze, bo wiele żartów zależy od tonu głosu aktora.
    • Didaskalia – wskazówki autora zapisane w tekście dramatu. Informują aktora i reżysera o zachowaniu postaci czy scenografiiDekoracje, rekwizyty i tło na scenie teatralnej.. Fredro stosuje je oszczędnie, ale precyzyjnie. Zaznacza na przykład, kiedy Cześnik wpada w gniew.
    • Monolog – dłuższa wypowiedź jednej postaci. Często ujawnia jej prawdziwe myśli. Papkin ma kilka efektownych monologów. Chwali się w nich czynami, których nigdy nie dokonał.

    Pojęcia historyczne i światopoglądowe

    • Sarmatyzm – ideologia i styl życia polskiej szlachty w XVII i XVIII wieku. Szlachta uważała się za potomków starożytnego plemienia SarmatówStarożytny lud koczowniczy. Polska szlachta wierzyła, że odziedziczyła po nich odwagę i umiłowanie wolności.. Miało to uzasadniać jej wyjątkowe prawa. Sarmatyzm wiązał się z zamiłowaniem do tradycji, biesiad i sporów. Cześnik to typowy sarmata. Jest porywczy i niezdolny do kompromisu.
    • Warcholstwo – skłonność do kłótni, wywoływania konfliktów i łamania porządku. Fredro ośmiesza warcholstwo szlachty przez postać Cześnika. Jego spór z Rejentem zaczyna się od dziury w murze, a rozrasta do absurdalnych rozmiarów.
    • Honor szlachecki – system wartości dawnej szlachty. Szlachcic musiał bronić swojego dobrego imienia nawet wtedy, gdy nie miał racji. W komedii honor jest pretekstem do nakręcania konfliktu. Żadna ze stron nie chce ustąpić, bo oznaczałoby to hańbę.
    • Romans – historia miłosna wpleciona w główną akcję. Wacław i Klara to typowa para romansowa. Są młodzi, zakochani i rozdzieleni przez starszych. Ich historia pozwala skontrastować świeże uczucia z zacietrzewieniem ojców.
    Zemsta
    Podejmij wyzwanie — poznaj lekturę!
    Kliknij artykuł na liście, żeby oznaczyć jako przeczytany.
    0 / 12  ·  0% ukończone
    Nie daj się zaskoczyć w szkole — czytaj następny artykuł →
    Materiały do powtórki
    Powtórka z lektury slajdy z analizą i bohaterami Test z lektury 20 pytań — sprawdź wiedzę