Historia Szarych Szeregów

Geneza i harcerska konspiracja

Kryptonim Szare Szeregi określał Związek Harcerstwa PolskiegoNajwiększa polska organizacja wychowawcza dzieci i młodzieży, założona w 1918 roku. działający w podziemiu w latach 1939–1945. Nazwa narodziła się w Poznaniu. Tamtejsi harcerze roznosili ulotki informujące o przymusowych wysiedleniach Polaków do Generalnego GubernatorstwaJednostka administracyjno-terytorialna utworzona przez III Rzeszę z części okupowanych ziem polskich.. Skierowane do niemieckich rodzin druki podpisywali inicjałami SS. Skrót ten rozwinęli harcmistrzowie Józef Wiza i Roman Łuczywko. Pomysł szybko przyjął się w Wielkopolsce, a w 1940 roku stał się oficjalną nazwą dla całej organizacji.

Powołanie Szarych Szeregów nastąpiło 27 września 1939 roku podczas zjazdu Naczelnej Rady Harcerskiej. Pierwszym dowódcą został Florian Marciniak. Po jego aresztowaniu funkcję tę przejął Stanisław Broniewski „Orsza”. Ostatnim naczelnikiem, kierującym organizacją od upadku powstania warszawskiego aż do jej rozwiązania 18 stycznia 1945 roku, był Leon Marszałek. Harcerze ściśle współpracowali z Delegaturą Rządu na KrajTajny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, podległy rządowi RP na uchodźstwie. oraz Komendą Główną Armii KrajowejNajwiększa podziemna armia w okupowanej Europie, zbrojne ramię Polskiego Państwa Podziemnego..

Konspiracyjna struktura zachowała przedwojenny podział, ale zyskała nowe, leśne kryptonimy. Chorągwie nazywano ulami, hufce – rojami, drużyny – rodzinami, a zastępy – pszczołami. Na czele stał Naczelnik, a jego Główną Kwaterę określano mianem Pasieki.

Podział wiekowy i zadania

Początkowo do podziemia przyjmowano wyłącznie młodzież powyżej siedemnastego roku życia. Ogromne zainteresowanie wymusiło jednak zmianę regulaminu i stworzenie trzech grup wiekowych. Najmłodsi, w wieku 12–14 lat, trafiali do „Zawiszy”. Nie brali udziału w walce. Uczyli się łączności, ratownictwa i uczestniczyli w tajnych kompletachNielegalne zajęcia edukacyjne organizowane w domach prywatnych, zastępujące zlikwidowane przez Niemców polskie szkoły., przygotowując się do powojennej odbudowy kraju.

Chłopcy w wieku 15–17 lat tworzyli „Bojowe Szkoły” (BS). To oni prowadzili mały sabotażAkcje konspiracyjne polegające na pisaniu haseł na murach, zrywaniu flag i ośmieszaniu okupanta, mające podtrzymać na duchu Polaków.. Malowali antyniemieckie hasła, zrywali flagi i kolportowali ulotki. Równolegle przechodzili szkolenie wojskowe. Po ukończeniu siedemnastu lat otrzymywali przydział do jednostek Armii Krajowej.

Najstarsi zasilali „Grupy Szturmowe” (GS). Podlegali bezpośrednio KedywowiDział Armii Krajowej zajmujący się przeprowadzaniem akcji bojowych, zamachów i sabotażu. i pełnili służbę zbrojną. Brali udział w akcjach dywersyjnych, walczyli w partyzantce, kończyli szkoły podchorążych. Jednocześnie kontynuowali edukację na tajnych studiach wyższych i organizowali kółka samokształceniowe.

Najsłynniejsze akcje zbrojne

Członkowie „Grup Szturmowych” przeprowadzili wiele brawurowych operacji. Do historii przeszły między innymi:

• Akcja Wieniec II (noc sylwestrowa 1942/1943) – wysadzenie torów kolejowych pod Kraśnikiem.
• Akcja pod Arsenałem (26 marca 1943 roku) – zbrojne odbicie więźniów z rąk gestapo.
• Akcja pod Celestynowem (noc z 19 na 20 maja 1943 roku) – uwolnienie więźniów z niemieckiego transportu.

Śmierć Tadeusza Zawadzkiego „Zośki” podczas ataku na posterunek żandarmerii w Sieczychach wymusiła reorganizację. Warszawskie „Grupy Szturmowe” przekształcono w regularne jednostki wojskowe. Z dwóch kompanii utworzono batalion Zośka, a trzecią skierowano do bezpośredniej walki z gestapo.

Batalion Zośka

Batalion Zośka powołano 1 września 1943 roku. Dowodził nim porucznik Ryszard Białous „Jerzy”. Jednostka składała się z trzech kompanii: „Maciek”, „Rudy” (dowodzona przez Andrzeja „Morro”, z plutonami „Sad”, „Alek” i „Felek”) oraz utworzonej w marcu 1944 roku kompanii pod dowództwem „Czarnego Jasia”.

Żołnierze „Zośki” przeprowadzili szereg skomplikowanych operacji. Najbardziej znane z nich to:

• Akcja wilanowska (noc z 26 na 27 września 1943 roku) – atak na budynek żandarmerii i niemieckich lotników w pałacu wilanowskim, osłaniający inne polskie oddziały.
• Akcja „JULA” (noc z 5 na 6 kwietnia 1944 roku) – wysadzenie mostu kolejowego pod Tryńczą i przepustu w Rogoźnie.
• Akcja w Szpitalu Jana Bożego (29 czerwca 1944 roku) – brawurowe uwolnienie piętnastu więźniów Pawiaka.

Od Agatu do Parasola

Trzecia kompania warszawskich „Grup Szturmowych” otrzymała kryptonim „Agat” (Anty-Gestapo). Jej dowódcą został Adam Borys „Pług”. Oddział zajmował się likwidacją najbardziej okrutnych gestapowców i funkcjonariuszy PawiakaGłówne więzienie śledcze gestapo w Warszawie, miejsce tortur i kaźni tysięcy Polaków.. Po aresztowaniu jednego z żołnierzy, ze względów bezpieczeństwa, nazwę zmieniono na „Pegaz 81”.

To właśnie ta jednostka 1 lutego 1944 roku wykonała wyrok śmierci na Franzu Kutscherze, nazywanym katem Warszawy. Wiosną „Pegaz” przekształcono w batalion powietrzno-desantowy „Parasol 53”. Żołnierze zajmowali się nie tylko walką, ale też zdobywaniem broni, samochodów oraz produkcją fałszywych dokumentów i kenkartDowód tożsamości wydawany przez władze niemieckie obywatelom okupowanych terytoriów..

Powstanie Warszawskie i rozwiązanie

Bataliony Zośka i Parasol odegrały ogromną rolę w powstaniu warszawskim. 1 sierpnia 1944 roku weszły w skład zgrupowania „Radosław” na Woli, osłaniając Komendę Główną AK. Przez dziesięć dni odpierały zmasowane ataki elitarnej niemieckiej dywizji spadochronowo-pancernej „Hermann Göring”.

Wobec przewagi wroga 11 sierpnia oddziały wycofały się na Starówkę. „Parasol” bronił rejonu Pałacu Krasińskich. We wrześniu powstańcy przebili się na Górny Czerniaków, a po wyczerpaniu możliwości obrony ewakuowali się kanałami na Mokotów.

Po kapitulacji Warszawskiego Korpusu AK 2 października 1944 roku, podpułkownik „Radosław” pozostawił swoim żołnierzom wolną rękę. Część poszła do niewoli, inni wyszli z miasta wraz z ludnością cywilną, by kontynuować działalność konspiracyjną. Ostateczne rozwiązanie Szarych Szeregów nastąpiło 18 stycznia 1945 roku.