Polacy i Niemcy – jak przedstawił ich Kamiński w „Kamieniach na szaniec”
Aleksander Kamiński w „Kamieniach na szaniec” zestawia ze sobą dwa skrajnie odmienne obrazy społeczeństw w dobie II wojny światowej. Z jednej strony ukazuje brutalność i bezwzględność niemieckiego okupanta, dążącego do zniszczenia polskiej tożsamości narodowej. Z drugiej strony portretuje niezłomność Polaków, a zwłaszcza warszawskich harcerzy, którzy mimo terroru organizują ruch oporu i walczą o wolność.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Szok wrześniowy i upadek iluzji
Niemiecka agresja z 1 września 1939 roku wywołała w polskim społeczeństwie głęboki wstrząs. Przedwojenna propaganda usypiała czujność obywateli, zapewniając o potędze polskiej armii i lekceważąc zagrożenie ze strony III Rzeszy. W efekcie wojsko, administracja i cywile nie byli przygotowani na błyskawiczną klęskę.
Po ataku na kraj zarządzono ewakuację mężczyzn z Warszawy na wschód. Wzięli w niej udział główni bohaterowie powieści – Alek, Rudy i ZośkaGłówni bohaterowie książki, członkowie 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej, zwanej „Pomarańczarnią”.. Przez kilka tygodni bezradnie obserwowali bombardowane wsie, tłumy uchodźców i chaos wywołany przez wroga. Kapitulacja stolicy zmusiła ich do powrotu do zrujnowanego miasta.
Codzienność pod niemieckim terrorem
Życie w okupowanej Warszawie wymagało ciągłego omijania niemieckich zakazów. Głodowe racje żywnościowe wydawane na kartki zmuszały Polaków do nielegalnego handlu i podejmowania każdej pracy dającej szansę na przetrwanie. Codzienności towarzyszył paraliżujący strach. Niemieckie patrole i GestapoTajna policja państwowa w nazistowskich Niemczech, znana z brutalnych metod śledczych i terroru. dążyły do fizycznej likwidacji polskiej inteligencji oraz działaczy społecznych.
Niemiecki plan niszczenia polskiej elity intelektualnej nosił nazwę Intelligenzaktion. Okupant zakładał, że naród pozbawiony przywódców, nauczycieli i twórców szybciej zamieni się w bezwolną siłę roboczą.
Wyjście z domu zawsze wiązało się z ryzykiem. Okupant regularnie organizował łapankiNiespodziewane zatrzymywania przypadkowych przechodniów na ulicach w celu wywiezienia ich na roboty przymusowe lub do obozów., a aresztowanych masowo wywoził do obozów koncentracyjnych lub rozstrzeliwał.
Obraz Niemców – brutalni agresorzy
Aleksander Kamiński kreśli obraz Niemców jako bezwzględnych najeźdźców, przekonanych o własnej wyższości rasowej i militarnej. Ich głównym celem jest złamanie ducha narodu polskiego. Służy temu agresywna propaganda, informująca o rzekomych, niekończących się zwycięstwach armii hitlerowskiej.
Okupanci ostentacyjnie podkreślają swoją uprzywilejowaną pozycję. W Warszawie powstają specjalne sklepy wędliniarskie, w których zakupy mogą robić wyłącznie obywatele niemieccy. Niemcy traktują podbity naród czysto przedmiotowo, dążąc do całkowitego wymazania polskości z przestrzeni publicznej.
Polacy – od szoku do zorganizowanego oporu
Mimo terroru Polacy szybko otrząsnęli się z początkowego paraliżu. Już jesienią i zimą na przełomie 1939 i 1940 roku zaczęły powstawać pierwsze organizacje podziemne. Młodzież zrzeszona w grupie PLANPolska Ludowa Akcja Niepodległościowa – jedna z pierwszych konspiracyjnych organizacji młodzieżowych w okupowanej Warszawie. zajęła się kolportażem tajnej prasy i propagandą uliczną.
Prawdziwy rozmach zyskała jednak organizacja WawerKonspiracyjna organizacja młodzieżowa podległa Komendzie Głównej AK, zajmująca się Małym Sabotażem.. Jej członkowie prowadzili akcje Małego Sabotażu, które uderzały w niemiecką machinę propagandową i podtrzymywały na duchu mieszkańców stolicy. Zrywano hitlerowskie flagi, gazowano niemieckie kina i sklepy, a na murach malowano antyniemieckie hasła. W 1942 roku walka weszła w nową fazę – rozpoczęto zbrojne akcje dywersyjne, które bezpośrednio osłabiały potencjał militarny wroga.
Młode pokolenie i margines zdrady
W centrum powieści Kamiński stawia środowisko warszawskich harcerzy z Szarych Szeregów. To pokolenie wychowane w wolnej Polsce, dla którego patriotyzm i honor są najwyższymi wartościami. Młodzi konspiratorzy nie tylko walczą, ale też myślą o powojennej odbudowie kraju. Uczą się na tajnych kompletachNielegalne zajęcia edukacyjne organizowane w prywatnych mieszkaniach, zastępujące zlikwidowane przez Niemców szkoły średnie i wyższe., rozwijają swoje charaktery i biorą pełną odpowiedzialność za losy ojczyzny. Wielu z nich płaci za to najwyższą cenę.
Pisarz nie idealizuje jednak całego społeczeństwa. W książce pojawiają się również Polacy współpracujący z wrogiem. Przykładem jest restaurator Paprocki, który pośredniczył w prenumeracie niemieckich gazet, czy warszawscy fotografowie wystawiający w witrynach zdjęcia niemieckich żołnierzy. Przeciwko nim harcerze organizowali specjalne akcje nękające, zmuszając ich do zaprzestania kolaboracji.