Geneza „Krzyżaków” Henryka Sienkiewicza
Powieść Henryka Sienkiewicza powstała w odpowiedzi na nasilającą się germanizację w zaborze pruskim na przełomie XIX i XX wieku. Pisarz wykorzystał zbliżającą się pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem, aby przypomnieć Polakom o historycznym triumfie nad zakonem krzyżackim. Utwór łączył skrupulatne badania historyczne z uniwersalnym przesłaniem ku pokrzepieniu serc, omijając jednocześnie carską i pruską cenzurę.
Dlaczego Sienkiewicz sięgnął po Grunwald?
Gdy w 1897 roku Henryk Sienkiewicz zaczął pisać Krzyżaków, Polska od ponad stu lat nie istniała na mapach Europy. W zaborze pruskim trwał KulturkampfKulturkampf Polityka rządu pruskiego w latach 70. XIX w., wymierzona w Kościół katolicki i polską tożsamość narodową.. Pruskie urzędy, szkoły i prawa tworzyły brutalną rzeczywistość, z którą na co dzień zmagali się Polacy w Wielkopolsce i na Pomorzu. Kilka lat później, w 1901 roku, wybuchły słynne strajki szkolne we Wrześni. Dzieci bito tam za odmawianie modlitwy po niemiecku. Sienkiewicz doskonale czuł nastroje społeczne.
Pisarz miał już za sobą Trylogię. Ogniem i mieczem, Potop oraz Pan Wołodyjowski przyniosły mu ogólnopolską sławę i ugruntowały jego autorski program pisania „ku pokrzepieniu serc”. Krzyżacy realizują tę samą filozofię, ale z nowym, bardzo konkretnym adresem. Zagrożenie germanizacją nie było tu metaforą. Stanowiło dosłowne tło, które każdy ówczesny czytelnik rozumiał w lot.
Jubileusz jako punkt odniesienia
Zbliżający się jubileusz narzucił ramy czasowe całemu projektowi. Bitwa pod Grunwaldem rozegrała się w 1410 roku. Pięćsetna rocznica przypadała na rok 1910. Sienkiewicz zaczął pracę z kilkunastoletnim wyprzedzeniem. Cel miał jasny: dostarczyć Polakom wielkiej narracji o zwycięstwie nad wrogiem, który teraz pod nazwą Prus dławił polskość.
Historia mówiła to, czego cenzura zabraniała wykrzyczeć na ulicy. Grunwald stał się symbolem. Przypominał, że Niemcy nie są niepokonani. Polska potrafiła ich złamać w przeszłości i mogła to zrobić ponownie, choćby na razie tylko w zbiorowej wyobraźni.
Sam jubileusz w 1910 roku okazał się monumentalnym wydarzeniem patriotycznym. W Krakowie odsłonięto wtedy Pomnik Grunwaldzki, ufundowany przez Ignacego Jana Paderewskiego. Zgromadził on tłumy Polaków ze wszystkich trzech zaborów. Sienkiewicz swoją powieścią przygotowywał grunt pod tę narodową manifestację przez całą poprzedzającą dekadę.
Etapy pracy i pierwsze wydanie
Sienkiewicz pisał Krzyżaków przez trzy lata. Powieść ukazywała się w odcinkach od 1897 roku na łamach kilku pism jednocześnie: warszawskiego „Słowa”, krakowskiego „Czasu” i „Dziennika Poznańskiego”. Ta ostatnia redakcja miała szczególne znaczenie. Pismo wychodziło dokładnie tam, gdzie germanizacja zbierała najostrzejsze żniwo. Czytelnicy z Wielkopolski dostawali historię o polskich rycerzach gromiących Zakon w tej samej chwili, gdy ich dzieci zmuszano do nauki historii po niemiecku.
Wydanie książkowe ukazało się w 1900 roku w Warszawie. Powieść liczyła cztery tomy i natychmiast stała się bestsellerem. W ciągu kilku miesięcy rozeszła się w dziesiątkach tysięcy egzemplarzy. Pięć lat później, w 1905 roku, Sienkiewicz odebrał literacką Nagrodę Nobla. Krzyżacy byli jednym z dzieł, które komitet szwedzki brał pod uwagę przy ocenie jego dorobku.
Inspiracje i przygotowanie do pisania
Autor nie improwizował. Do napisania Krzyżaków przygotował się bardzo solidnie. Przestudiował kroniki Jana Długosza. Choć sam kronikarz urodził się pięć lat po bitwie, opierał się na relacjach naocznych świadków, w tym własnego ojca, opisując starcie z niespotykanymi detalami. Sienkiewicz sięgał też po prace XIX-wiecznych historyków badających stosunki polsko-pruskie. Odwiedził miejsca związane z akcją, w tym Mazowsze i okolice dawnej granicy.
Pisarz świadomie scalił dwa plany. Z jednej strony pokazał losy prywatne: Zbyszka z Bogdańca, Danusi, Juranda ze Spychowa i Jagienki. Z drugiej nakreślił wielką historię: dyplomację, politykę Zakonu i wreszcie samą bitwę. Powieść działa na dwóch poziomach. Czyta się ją jak wciągający romans rycerski, a zarazem jak lekcję historii.
Cel polityczny ukryty w kostiumie historycznym
Historyczny kostium jako przepustka przez cenzurę to mechanizm dobrze znany w polskiej literaturze XIX wieku. W zaborze rosyjskim cenzura bywała kapryśna, ale w pruskim dusiła każdą niezależną myśl. Krzyżacy w powieści to nie tylko średniowieczny zakon.
To obraz każdego potężnego sąsiada, który pod pozorem cywilizowania i chrystianizowania odbiera słabszym ziemię. Sienkiewicz nie pisał tego wprost. Czytelnicy sami uzupełniali analogię. Kiedy Zbyszko z Bogdańca ślubuje zedrzeć pawie czuby z hełmów Krzyżaków, a Jurand ze Spychowa płaci za wolność córki najwyższą cenę, odbiorcy widzieli w tym własne zmagania z zaborcą.
Powieść powstała z konkretnej potrzeby historycznego momentu i właśnie dlatego przetrwała ten moment o ponad sto lat.
Miejsce „Krzyżaków” w twórczości Sienkiewicza
Krzyżacy zamykają wielki cykl powieści historycznych Sienkiewicza. Są pod wieloma względami dojrzalsi i mniej melodramatyczni niż Ogniem i mieczem. Skupiają się na zbiorowym losie narodu. Zwycięstwo pod Grunwaldem to w książce dowód, że polska kultura rycerska i etyczna ma ogromną wartość. W czasach, gdy pruski system edukacji wmawiał polskim dzieciom niższość cywilizacyjną, taki przekaz ratował narodową tożsamość.