Historia w Krzyżakach
Henryk Sienkiewicz oparł fabułę „Krzyżaków” na solidnym fundamencie historycznym, ukazując narastający konflikt między zjednoczonym Królestwem Polskim a zakonem krzyżackim. Akcja powieści obejmuje jedenaście kluczowych lat, od śmierci królowej Jadwigi w 1399 roku aż po wielkie zwycięstwo pod Grunwaldem w roku 1410. Pisarz sprawnie wplótł w losy fikcyjnych bohaterów autentyczne postacie, choć ich literackie portrety nie zawsze w pełni odpowiadają historycznej prawdzie.
Tło historyczne konfliktu
Początki zakonu krzyżackiego sięgają końca XII wieku. Organizacja powstała w 1190 roku w Palestynie, początkowo jako bractwo szpitalne zrzeszające niemieckich rycerzy. Po upadku krucjat przenieśli się oni na Węgry. Tamtejszy król nadał im ziemie w zamian za obronę przed pogańskimi Kumanami. Szybko jednak zdemaskował ich polityczne ambicje – Krzyżacy próbowali stworzyć na terytorium Węgier niezależne państwo, za co zostali wygnani.
W 1226 roku z fatalną w skutkach pomocą przyszedł im książę Konrad Mazowiecki. Przekazał zakonowi w dzierżawę ziemię chełmińską. W zamian rycerze mieli chronić pogranicze przed najazdami pogańskich Prusów i Jaćwingów. Podbój tych plemion zajął Krzyżakom pół wieku. Na zdobytych terenach zbudowali potężne, świetnie zorganizowane państwo zakonne. Ich apetyt rósł – w 1308 roku zajęli Gdańsk, brutalnie odcinając Polskę od Morza Bałtyckiego.
Sojusz polsko-litewski i droga do wojny
Kolejnym celem ekspansji zakonu stała się pogańska Litwa. Plany te pokrzyżował Władysław Jagiełło. Przyjmując chrzest i koronę polską, połączył oba kraje unią personalną. Na Litwie w jego imieniu rządy sprawował książę WitoldWitold Kiejstutowicz Kuzyn Władysława Jagiełły, wielki książę litewski, wybitny wódz i zręczny polityk.. Witold początkowo lawirował – szykując się do wojny z Tatarami, zawarł pokój z zakonem i oddał mu Żmudź. Później zmienił front, sprzymierzył się z Jagiełłą i wsparł antykrzyżackie powstanie Żmudzinów.
W 1407 roku zmarł wielki mistrz Konrad von Jungingen. Był on wytrawnym politykiem, który zdawał sobie sprawę z potęgi połączonych sił polsko-litewskich i unikał otwartego konfliktu. Władzę przejął jego brat, Ulrich von Jungingen – porywczy zwolennik zbrojnego starcia. Jego agresywna polityka doprowadziła do wybuchu wielkiej wojny, której punktem kulminacyjnym stała się bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku.
Ramy czasowe powieści
Akcja „Krzyżaków” toczy się na przestrzeni około jedenastu lat. Sienkiewicz precyzyjnie osadza losy Zbyszka i Maćka z Bogdańca w kalendarzu historycznym. Powieść otwiera rok 1399, naznaczony tragiczną śmiercią królowej Jadwigi. W tle przewija się powstanie na Żmudzi, w którym biorą udział główni bohaterowie. Finał to epicki opis starcia na polach Grunwaldu w 1410 roku.
Postacie historyczne w literackiej kreacji
Sienkiewicz wplótł w fabułę wiele autentycznych postaci. Ich wizerunek w powieści często odbiega jednak od twardych faktów historycznych – autor celowo modyfikował ich charaktery na potrzeby literackiej wizji.
Władysław Jagiełło
W powieści król jawi się jako człowiek o dwóch obliczach: z jednej strony porywczy i nieokrzesany, z drugiej – niezwykle pobożny, wręcz unikający rozlewu chrześcijańskiej krwi przed bitwą grunwaldzką. Historyczny Jagiełło był przede wszystkim chłodnym, pragmatycznym politykiem i doświadczonym wodzem, który potrafił bezwzględnie realizować swoje cele.
Królowa Jadwiga
Sienkiewicz wykreował ją na żywą świętą. W powieści przypomina surową mniszkę obdarzoną darem jasnowidzenia, uosabiającą najwyższe chrześcijańskie cnoty. Pisarz oparł się tu na wyidealizowanym przekazie z kronik Jana Długosza.
Dobrze wiedzieć
W rzeczywistości Jadwiga Andegaweńska funkcjonowała jak typowa europejska monarchini. Lubiła podróże, dworskie rozrywki i polowania. Była świetnie wykształcona, interesowała się sztuką i polityką. Jej największym historycznym osiągnięciem było odnowienie krakowskiego uniwersytetu, nazwanego później Jagiellońskim.
Książę Janusz Mazowiecki i księżna Anna Danuta
Książę Janusz I Starszy ukazany jest jako sprawiedliwy władca i nieubłagany wróg Krzyżaków. Doskonale znał ich podstępną naturę z racji bezpośredniego sąsiedztwa. Jego żona, Anna Danuta (córka litewskiego księcia Kiejstuta), to w powieści kobieta pogodna, uwielbiająca dworskie zabawy, a jednocześnie troskliwa opiekunka Danusi. Sienkiewicz trafnie oddał specyfikę dworu mazowieckiego, który choć formalnie niezależny od Korony, mocno sprzyjał polskiej racji stanu.
Słynne rycerstwo
Na kartach powieści pojawia się elita ówczesnego rycerstwa. Sienkiewicz wprowadza takie legendy jak Zawisza Czarny z Garbowa (symbol rycerskiego honoru), Powała z Taczewa czy Zyndram z Maszkowic, który pod Grunwaldem dowodził polskimi chorągwiami. Ich obecność uwiarygadnia świat przedstawiony i buduje patriotyczny wydźwięk dzieła.